Zmiana stosunków wodnych i klimatycznych Konina pod wpływem działalności miejsko-przemysłowej

BADANIA FIZJOGRAFICZNE NAD POLSKA ZACHODNIA Tom XLIV, Seria A, Geografia fizyczna 1992 WIRGINIA KUBIS ZMIANA STOSUNKOW WODNYCH I KLIMATYCZNYCH KONINA POD WPLYWEM DZIAŁALNOŚCI MIEJSKO-PRZEMYSŁOWEJ ZARYS TREŚCI Dynamiczny rozwój Konina przypada na lata powojenne. Eksploatacja złóż węgla brunatnego, energetyka i przemysł przetwórczy przekształciły niewielkie miasteczko w prężny ośrodek miejsko-przemysłowy. Przystosowanie środowiska przyrodniczego do potrzeb człowieka spowodowało ogromne jego przeobrażenie. Procesy naturalne w zmienionych warunkach uzyskały nowy wymiar. Przeanalizowano to na przykładzie stosunków wodnych i klimatycznych, zwracając uwagę na zależność tych zmian od różnych form działalności człowieka. WSTĘP Konin, miasto liczące obecnie (1989) 80,4 tys. mieszkańców, swój dynamiczny rozwój przeżywa od lat powojennych, a zwłaszcza 60-tych. Wprawdzie już w XIV w. zapisał się jako znaczny ośrodek rzemieślniczo-handlowy, ale później, pod koniec XVIII w., jako miasto pruskie, stanowiło mało znaczące skupisko miejskie w regionie typowo rolniczym. W dokumentach z końca XVIII w. (Wąsicki, 1962), liczbę mieszkańców zabudowy miejskiej, które zajmowały źródeł z lat 1793-1794). była z przeróbką płodów Pierwszym impulsem 1922 r. linii kolejowej. sko-Berlińskiej. określa się na ok. 800 (dokładnie 780 wg Działalność produkcyjna mieszkańców Konina związana , rolnych i miała charakter lokalny. aktywizującym życie miasta było przeprowadzenie w Przebiegała ona wtedy z dala od ówczesnych terenów Przebieg linii lewobrzeżne fragmenty Pradoliny Warszaw- kolejowej, północnym obszarem wysoczyzny morenowej, zainicjował kierunek przemieszczania się miasta. Poważną przeszkodą stała się jednak sama Pradolina, która nie mogła być wykorzystana pod przyszłe budownictwo, ze względu na wysoki poziom wód gruntowych i znaczny udział gruntów organicznych, a ponadto regularne, coroczne wylewy powodziowe Warty (Kozacki, 1985). Ta ostatnia przeszkoda została z czasem pokonana budową, w latach 60-tych wałów przeciwpowodziowych, przy czym bardziej chodziło tu o zabezpieczenie dobytku mieszkańców miasta, niż o uzyskanie nowych terenów budowlanych. 132 W. Kubiś Krótko po drugiej wojnie światowej, Konin należał do miast małych (na początku 1946 r. liczył 11197 mieszkańców). Prawdziwą przemianę zapowiadają dopiero odkrycia złóż węgla brunatnego w okolicy miasta. Pierwszy napływ ludności zapoczątkowało od lat 60-tych uruchomienie kopalni „Niesłusz” i „Gosławice” (chociaż prace przygotowawcze zaczęły się znacznie wcześniej), a także brykietowni następncj elektrowni i elektrowni „Konin”, a później zakładów produkcyjnych, „Pątnów” i Huty Aluminium. Szybki rozwój i rosnące znaczenie miasta pozwoliły mu uzyskać, w podziale administracyjnym z 1975 r., nawet rangę miasta wojewódzkiego, co jeszcze bardziej podniosło jego prestiż i pobudziło ambicje. W omawianym okresie szybkich przemian demograficznych i ekonomicznych miasto rozrosło się terytorialnie. Istniejące w jego obrębie liczne inwestycje przemysłowe i komunalne doprowadziły do znacznych przeobrażeń Środowiska przyrodniczego. Największe wynikają niewątpliwie z odkrywkowej eksploatacji złóż węgla brunatnego. Mimo że eksploatacja węgla na terenie miasta została już zakończona, a w niektórych miejscach zabiegi rekultywacyjne przywróciły nawet poprzedni typ rzeźby, to jednak nie zdołano odtworzyć stanu pierwotnego. Przebieg procesów naturalnych w tych zmienionych warunkach uzyskał nowy wymiar. Przeanalizowano to na przykładzie stosunków wodnych i klimatycznych. Celem pracy była ocena skali i kierunku tych przeobrażeń w załeżności od różnych form działalności człowieka, na tle wcześniejszych prognoz zmian. ZMIANY STOSUNKÓW WODNYCH KONINA Pierwotny obraz stosunków wodnych Konina uległ zmianom pod wpływem przeobrażeń, których dokonał człowiek w środowisku miasta. Są to różnego rodzaju. przekszałcenia związane z jego działalnością produkcyjną, jak i funkcjonowaniem samej jednostki osadniczej. Zakres zmian stosunków wodnych jakie nastąpiły w obrębie miasta w ostatnich 45 latach związany jest z: — odwodnieniem górotworu dla eksploatacji złoża, — zmianami rzeźby (nowym zróżnicowaniem pionowym rzeźby, z jej inwersją włącznie i powstaniem nowych lokalnych działów wodnych), — powstaniem zbiorników wodnych w obniżeniach pokopalnianych, — podpiętrzeniem wód Jeziora Gosławskiego, — zdarciem warstwy glebowej i odsłonięciem warstw o innej przepuszczalności, — zwałowaniem materiałów (nadkładu, popiołów), — — — — — — — zrzutem wód (kopalnianych, Ścieków, w tym wód chłodniczych), poborem wody na cele produkcyjne i komunalne, powstawaniem stawów hodowlanych, założeniem kanalizacji miejskiej, regulacją koryt rzek i cieków, budową przepompowni wód, budową wałów przeciwpowodziowych, Zmiana stosunków wodnych i klimatycznych Konina 133 — przesyłaniem wody w rurociągach, — zmianą użytkowania ziemi. Mimo że niektóre przyczyny przedstawionych zmian sygnalizowały również pogorszenie jakości wód, w pracy tej rozpatrywano je tylko w kategoriach ilościowych. Zebrano je w pięć grup odzwierciedlających główne tendencje tych zmian. Jest to: — zwiększenie ilości wód, — zmniejszenie ilości wód, — przyspieszenie intensywności procesów naturalnych, — osłabienie intensywności procesów naturalnych, — zmiana przebiegu procesów naturalnych. Te różne skutki ingerencji człowieka w środowisko przyrodnicze mają swój wyraz przestrzenny (rys. 1). Wzrost ilości wód na terenie Konina powodują: — wypełnienie się wodą pokopalnianych zagłębień (Choiński, 1978); są one znacznych powierzchni i głębokości, trudne do zagospodarowania; niektóre z nich mają sztucznie utrzymywany poziom wody i są użytkowane jako osadniki; w największym z nich, w zbiorniku „Gosławice”, składowane są od popioły elektrowni „ Pątnów”, : — podpiętrzenie wód Jeziora Gosławskiego dla celów energetyki 1977 r. — stawy rybne - płytkie, rozległe, oddzielone od siebie groblami stawy hodowlane, powstałe na miejscu słabych łąk, po ekspłoatacji torfu, w obrębie podmokłego obniżenia na południe od J. Pątnowskiego, Tabela 1 Zrzuty ścieków Discharge of weste Zakład Plant Oczyszczalnia miejska lewobrzeżna Oczyszczalnia miejska prawobrzeżna Elektrownia "Konin" 12 150 1689081 1839 660 1 940 Osiedle awar. Elektrowni "Pątnów" Stacja obsługi "Polmozbyt" Amount in m*/d 1750 Warta Warta Receiver m _ obieg chłod. J. Pątnowskie, J. Ślesińskie 936 _ obieg chłod. J. Pątnowskie, J. Ślesińskie, Elektrownia "Pątnów" Huta Aluminium FUGO Brykietownia Odbiornik Ilość w m°/d 80 60 J. Gosławskie ' Kanał Warta-Gopło _ osadnik Kanał Warta-Gopło J. Gostawskie Kanai Powa-Topiec . oraz zrzuty ścieków z mniejszych zakładów produkcyjnych, a także zrzut wód kopalnianych (ok. 0,2 m”/s) odprowadzanych Strugą Biskupią do J. Gosławskiego. 134 W. Kubiś — zrzuty wód - punktowe zrzuty wód, o różnym stopniu zanieczyszczenia, do rzek, cieków, kanałów i jezior; najważniejsze z uwagi (...truncated)