Struktura deformacji w strefie wtórnego kontaktu łusek glacitektonicznych w Winiarach koło Kalisza

BADANIA FIZJOGRAFICZNE NAD POLSKĄ ZACHODNIĄ Tom XXIV, Seria A. Geografia Fizyczna 1971 KAROL ROTNICKI STRUKTURA DEFORMACJI W STREFIE WTÓRNEGO KONTAKTU ŁUSEK GLACITEKTONICZNYCH W WINIARACH KOŁO KALISZA ZARYS TREŚCI W artykule przedstawiono szczegółową charakterystykę struktury deformacji w strefie kontaktu glacitektonicznie spiętrzonych łusek. W wyniku zetknięcia się dwóch łusek powstały następujące struktury: powierzchnie ścięcia i ślizgowe, pęknięcia naprężeniowe i rotacyjne, fałdy, fałdki wleczeniowe i struktura glacitektonicznej brekcji. Na podstawie analizy deformacji wyróżniono nieznaną dotychczas także zawiera Artykuł glacitektonicznych. łusek wtórnego kontaktu strukturę wnioski dotyczące mechanicznych właściwości osadów podczas powstania deformacji oraz sugestie dotyczące wieku struktury. WSTĘP Zasadniczą trudność w dokładnym poznaniu zjawiska glacitektoniki stanowi fakt, że w porównaniu z znacznymi rozmiarami struktur glacitektoniczych, bezpośrednią obserwacją — która jako jedyna metoda udostępnia rzeczywisty obraz struktury — mogą być objęte jedynie niewielkie ich fragmenty odsłonięte w odkrywkach. Niestety, w dotychczasowych badaniach problemu glacitektoniki nie wykorzystano w pełni możliwości badawczych, które płyną z dokładnej analizy struktur widocznych w odkrywkach. W większości publikowanych prac dotyczących zagadnień glacitektonicznych zamieszcza się zazwyczaj bardzo ogólne, schematyczne Takie rysunki subiektywizmem. dużym rysunki, które są obarczone przedstawiają raczej poglądy badaczy na kształt i typ deformacji a w mniejszym stopniu faktyczny kształt struktur; często trudno oddzielić na nich rzeczywiste fragmenty struktur od wydedukowanych. Dotychczas wyróżnia się dwa rodzaje struktur glacitektonicznych: fałdowe i łuskowe (np. A. Jessen 1928, R. Potonić 1930, W. Fries 1938, W. Carlé 1938, K. Gripp 1938, J. Zwierzycki 1949, G. Keller 1954, E. Ciuk 1955 S. Kozarski 1959, J. Dylik 1961). B. Krygowski (1962) wydziela z struktur łuskowych dwa podtypy: porwakowo-łuskowy i diapirowołuskowy. Do danego typu często zalicza się struktury bardzo różnych rozmiarów. Pojęcie „struktura fałdowa” obejmuje wielkie fałdy o ampli- 200 K. tudzie kilkudziesięciu metrów. Nie wiadomo metrów czy Rotnicki i fałdy małe są to struktury o wysokości równorzędne. zaledwie Wiąże kilku się z tym otwarta kwestia wzajemnego stosunku przestrzennego i wiekowego struktur zarówno jednego jak i odmiennych typów. Brak klasyfikacji struktur na nadrzędne (lub pierwszego rzędu) i podrzędne (drugiego i ewentualnie dalszych rzędów) wynika z niedostatku systematycznych i szczegółowych badań deformacji glacitektonicznych. W wielu wypadkach określenie typu struktury opiera się na analizie materiału, którego wartość jest nie tylko nierówna, ale i problematyczna dla ustalenia rodzaju całej struktury. Wiadomo bowiem, że w pewnych rodzajach struktur deformacyjnych — chodzi o deformacje nieciągłe — powierzchnie deformacyjne przecinają powierzchnie sedymentacyjne. Tymczasem koncepcje dotyczące licznych struktur glacitektonicznych są oparte na przekrojach skonstruo- wanych na podstawie materiałów wiertniczych, które pozwalają wyznaczyć jedynie granice litologiczne. Jeśli także wziąć pod uwagę trudności w korelacji mineralnych lądowych osadów neogeńskich i czwartorzędowych oraż istnienie powierzchni nieciągłości w strukturach glacitektonicznych obserwowanych teriału wiertniczego znakiem zapytania, dla na w odsłonięciach, rekonstrukcji co już nieraz to okaże się, omawianych zwracano uwagę że wartość struktur ma- stoi pod (B. Krygowski 1962, K. Rotnicki 1967). Nie ulega wątpliwości, że dla postępu w badaniach problematyki glacitektonicznej przy pomocy obecnie dostępńych metod badawczych znaczenie będą posiadały szczegółowe badania struktur odsłoniętych w odkrywkach. Uzyskane obrazy, choć fragmentaryczne, będą obrazami rzeczywistymi. Dla przyszłego opracowania typologii struktur glacitektonicznych ważne jest to, by wyniki badań były poparte dokładnymi, skartowanymi obrazami struktur, na których do minimum zmniejszy się subiektywizm badacza. Wyniki badań przedstawione w niniejszym artykule są próbą szczegółowej analizy jednej struktury glacitektonicznej. Pierwsze próby takiej analizy, dokonane podczas badań Wzgórz Ostrzeszowskich wykazały, że zwłaszcza w strefie kontaktu między dwoma bryłami, które podczas procesu spiętrzania u czoła lądolodu przesuwały się względem siebie, istnieją deformacje nieznane z literatury dotyczącej zjawisk glacitektonicznych (K. Rotnicki SYTUACJA GEOMORFOLOGICZNA STANOWISKA KALISZA W odległości stronie drogi do one koło 1967). Winiar, W WINIARACH | KOŁO kilku kilometrów na wschód od Kalisza, po północnej Sieradza, występuje szereg wzniesień. Rozpoczynają się na wschód od rzeki Swędrni, ni 5 kilometrów ku wschodo-południo-wschodowi Szerokość strefy wzniesień wynosi od 750 m do i ciągną się na przestrze- do wsi Tłokinia (rys. 1). 2 km. Znajdują się one Struktura deformacji łusek glacitektonicznych 201 na obszarze zlodowacenia środkowopolskiego. Poszczególne wydłużone wały ciągnące się wzdłuż osi o orientacji 100-280 N wydzielone. są z jednej elewacji terenu, do której przylegają: od południa poziomy terasowe Prosny Rys. Mapka 1. (110-128 mn.p.m.), hipsometryczna czoną sytuacją a od północy wzniesień między zbadanej struktury wąski fragment Winiarami a Tłokinią glacitektonicznej soczyzny morenowej (130-137 m n.p.m.) i terasy Swędrni n.p.m.). Wzniesienia osiągają wysokość 162-165 m m w wschodniej i 149-156 n.p.m. zachodniej części zazna- (115-128 n.pm. pasma. z wy- Są m w części one zbu- dowane z glacitektonicznie spiętrzonych piasków i żwirów neogeńskich i czwartorzędowych oraz z glin zwałowych. Zaburzenia glacitektoniczne występują również w bezpośrednim przedłużeniu ciągu wzniesień ku zachodowi, gdzie występują w obydwóch zboczach ujściowego odcinka doliny Swędmi (Z. R. Olewicz 1961). Rozprzestrzenienie ciągu wzniesień, obecnie mniejsze niż zaburzeń glacitektonicznych wskazuje na późniejszą działalność procesów denudacyjnych w obrębie wzgórz. Wyodrębnienie z jednej elewacji poszczególnych wałów o takiej samej orientacji. równoległej do biegu struktur glacitektonicznych, prawdopodobnie było rezultatem selektywnego działania procesów denudacyjnych. Przykład podobnego zjawiska jest znany z obszaru wału zielonogórskiego (T. Bartkowski 1959). Poniżej opisana struktura występuje w wale o wysokości 156 m n.p. m., położonym w środkowej części opisanego ciągu wzniesień (rys.1). Zbadaną część CHARAKTERYSTYKA STRUKTURY struktury w odsłonięto środkowej części wału na dwóch rówmoległych do siebie ścianach odkrywki, usytuowanych poprzecznie «do osi morfologicznej wału. Na ścianie wschodniej (rys. 1, A) Rotnicki K. 202 Fot. 1. Widok ogólny ściany A oczyszczono powierzchnię 110 m?, na ścianie zachodniej (B) powierzchnie okolo (...truncated)