Antyesencjonalizm nietekstowy. O filozofii Richarda Shustermana

ER(R)GO rozprawy szkice eseje Anna Budziak Anty-esencjalizm nietekstowy. O filozofii Richarda Shustermana. Filozofia Richarda Shustermana wywodzi siê z tego samego nurtu pragmatyzmu deweyowskiego, co filozofia Richarda Rorty’ego, i podobnie jak myœl rortiañska stanowi przyk³ad na tendencjê do ³¹czenia refleksji filozoficznej i literackiej1. S³ynna Przygodnoœæ, ironia i solidarnoœæ Rorty’ego godzi estetykê i etykê w rozwa¿aniach dotycz¹cych nie tylko filozofii, lecz równie¿ literatury (Prousta, Nabokova, Orwella); z kolei pragmatyczna estetyka Shustermana zawiera odniesienia do poezji i eseistyki T. S. Eliota, Oscara Wilde’a i Waltera Patera2. Filozofiom Shustermana i Rorty’ego wspólna jest nie tylko otwartoœæ na literaturê, ale równie¿ pragmatyczny stosunek do teorii: traktowanie „teorii jako narzêdzi, z pomoc¹ których zmieniamy rzeczywistoœæ”3 . Jednak dzieli je sposób, w jaki Shusterman i Rorty interpretuj¹ pragmatyczn¹ filozofiê Deweya. W przeciwieñstwie do Rorty’ego – a podobnie jak Dewey – Shusterman nie uprzywilejowuje kultury literackiej wobec nauk biologicznych. Wprawdzie, jak wyjaœnia Shusterman, Dewey nie mia³ racji opisuj¹c ca³e myœlenie jako nieuœwiadomione i niedyskursywne, lecz s³usznie twierdzi³, ¿e niedyskursywne doœwiadczenie owo myœlenie kszta³tuje4 . Rorty, natomiast, choæ wpisuje swoj¹ filozofiê w tradycjê deweyowsk¹, nie przejmuje od Deweya zainteresowania kategoriami pozajêzykowymi; deweyowskie priorytety wrêcz odwraca, przyznaj¹c kulturze literackiej pierwszeñstwo przed naukami biologicznymi, a tym samym przenosi swoj¹ uwagê z domeny ¿ywego doœwiadczenia (lived experience) w stronê czytanego, to jestrównie¿ „pisanego” tekstu5 . Tak wiêc filozofia Rorty’ego od³¹cza œwiat jêzykowy od œwiata somatycznego i poniek¹d o tym drugim zapomina. Rozbie¿noœæ w tym, jak rzeczywistoœæ jawi siê w filozofiach Shustermana i Rorty’ego (wy³¹cznie w domenie tekstu [Rorty] oraz w sferze jêzyka i doznañ zmys³owych [Shusterman]), poci¹ga za sob¹ odrêbne sposoby definiowania jaŸni (a tak¿e to¿samoœci)6 oraz odmienne konstatacje etyczno-estetyczne. 1. Anty-tekstualizm W³aœnie idea jaŸni, etyka i estetyka wyznaczaj¹ pola, w obrêbie których Shusterman przeprowadza analizê krytyczn¹ swoiœcie lingwistycznego pragmatyzmu, jaki reprezentuje Rorty: opcji „tekstualnej”7 . Tekstualizmem Shusterman nazywa te kierunki filozoficzne, które ograniczaj¹ sferê poznawcz¹ do domeny jêzyka, rozumienie zastêpuj¹ przez interpretacjê, a jaŸñ przedstawiaj¹ w kategoriach wy³¹cznie jêzykowych (np. w kategoriach tropów literackich opisuj¹cych rortiañskie9 go „ironistê” i „silnego poetê”). Tekstualizm jest szerok¹ tendencj¹ intelektualn¹ reprezentowan¹, miêdzy innymi, przez Wilfrieda Sellarsa, Hansa Georga Gadamera, Jacquesa Derridê, Stanleya Fisha, czy Rorty’ego 8 . Sposób pojmowania jaŸni w tekstualizmie mo¿na opisaæ pos³uguj¹c siê nieco ekstremaln¹ metafor¹ komputera. To, co interesuje filozofiê tekstualn¹, to software, niezliczona iloœæ jêzykowych gier i zabaw; miejsce hardware, odpowiednika kartezjañskiej „maszyny”, znajduje siê poza marginesem rozwa¿añ filozoficznych, na filozoficznym z³omowisku. Taki model jaŸni Shusterman odrzuca. W „Interpretation, Mind, and Embodiment”, w odpowiedzi na artyku³ W. H. Overtona, Shusterman aprobuje u Overtona pojêcie aktywnoœci osoby fizycznej oraz jego negacjê komputerowego model umys³u9 . Shusterman jednak idzie dalej w uznaniu wagi naszej fizycznoœci w procesie rozumienia. Rozumienie (understanding) wed³ug Shustermana wyra¿a siê nie tylko w jêzyku, lecz tak¿e w dzia³aniu instynktownym, impulsywnym czy intuicyjnym. Nie ca³e rozumienie mo¿na sprowadziæ do interpretacji, nie ca³a wiedza wyra¿a siê w s³owach. Swoj¹ opcjê filozoficzn¹ Shusterman przedstawia jako œciœle zwi¹zan¹ z filozofi¹ Deweya, Williama Jamesa i G. H Meada, którzy w swym pragmatyzmie podkreœlaj¹ „wa¿ki, niezbywalny fakt, ¿e nasze prze¿ycia wyrastaj¹ z korzeni organicznych i fizjologicznych oraz s¹ kszta³towane przez czynniki spo³eczne, które determinuj¹ rozwój umys³owy oraz psychiczny”10 . Stosunek Shustermana do tekstualizmu Rorty’ego mo¿na widzieæ dwutorowo. Po pierwsze, Shusterman zdecydowanie sprzeciwia siê ograniczeniu zainteresowañ filozofii do badania tekstu. Nie da siê opisaæ na przyk³ad tego, czym jesteœmy, badaj¹c jedynie struktury jêzyka i tropy literackie, poniewa¿ (co pozornie oczywiste) jesteœmy równie¿ ¿ywym i skoñczonym trwaniem cielesnym. Po drugie – tym razem nie w opozycji do Rorty’ego, lecz podobnie jak Rorty – Shusterman dokonuje opisu jaŸni w sferze etyczno-estetycznej. Niemniej jednak dokonuje on przy tym krytyki rortiañskiego wymogu nieustannej „nowoœci” w procesie auto-kreacji (novelty) i proponuje poszerzenie standardów estetycznej atrakcyjnoœci, przez odwo³anie siê, miêdzy innymi, do kryteriów estetyki tomistycznej: consonantia, integritas, claritas. Odrzuciwszy ograniczenia tekstualizmu, Shusterman jak najbardziej pozostaje anty-esencjalist¹. Swoj¹ pozycjê jednak¿e, w odró¿nieniu od „radykalnego” antyesencjalizmu Rorty’ego, nazywa „s³abym anty-esencjalizmem”. Jest to taka postawa intelektualna, która nie neguje mo¿liwoœci istnienia esencji, lecz która stanowczo odrzuca mo¿liwoœæ jednoznacznego jej wskazania, nawet jeœli jakaœ esencjonalnoœæ bytu czy jaŸni mia³aby zaistnieæ. Innymi s³owy, tego czy esencja jest nie wiemy; wiemy, za to, ¿e w ¿adnym dyskursie nie umielibyœmy jej zdefiniowaæ. Z tak zarysowanej perspektywy „s³abego” anty-esencjalizmu Shusterman poddaje krytycznej analizie tekstualn¹ filozofiê Rorty’ego. Jak to ujmuje w Estetyce Pragmatycznej, radykalny anty-esencjalizm Rorty’ego ju¿ sam w sobie jest odmian¹ myœlenia absolutyzuj¹cego. Nadaj¹c mianowicie absolutny prymat rzeczywistoœci jêzykowej, Rorty „popada[ ] w odwrócony esencjalizm antyesencjalizmu”11. W Estetyce pragmatycznej oraz w innych swoich pismach Shusterman wskazuje 10 na inne jeszcze konsekwencje filozofii rortiañskiej, to jest na jej prze³o¿enie spo³eczno-ekonomiczne oraz jej skutki w ontologii jaŸni12 . Postulat nieskrêpowanej jêzykowej auto-kreacji u Rorty’ego posiada swoj¹ konsekwencjê w postaci skrajnego indywidualizmu: idei samorealizacji przebiegaj¹cej w pró¿ni spo³ecznej. Shusterman – w przeciwieñstwie do Rorty’ego – podkreœla znaczenie interakcji z otoczeniem spo³ecznym oraz wagê spo³ecznych obowi¹zków filozofa. O swoim intelektualnym adwersarzu Shusterman mówi, ¿e w odró¿nieniu od Deweya, filozofa polis, jest on „filozofem kampusu” 13 . Taka postawa odzwierciedla nastawienie tych uniwersytetów, w których ¿ycie intelektualne toczy siê w izolacji od ¿ycia polityczno-spo³eczngo. Shusterman natomiast (odrzuciwszy stanowczo deweyowski fundamentalizm, tj. przekonanie o biologicznym zdeterminowaniu ca³ego myœlenia) dostrzega pozytywn¹ si³ê w deweyowskim przeœwiadczeniu, ¿e istnieje coœ, co jest ludziom wspólne, jakaœ „natura”, choæ jej wizja jest zawsze tymczasowa, ograniczona historycznie i kulturowo. To przeœwiadczenie stanowi³o warunek spo³ecznego zaanga¿owania Deweya: (...truncated)