The legal consequences of the deficiencies legal acts toward properties of the Catholic Church

WROCŁAWSKI PRZEGLĄD TEOLOGICZNY 22 (2014) nr 1 Ks. Wiesław Wenz, Michał Skwierczyński* SKUTKI PRAWNE WADLIWYCH CZYNNOŚCI PRAWNYCH KOŚCIELNYCH JEDNOSTEK ORGANIZACYJNYCH W ZAKRESIE SPRAW MAJĄTKOWYCH Kościół katolicki jako społeczność widzialna, zorganizowana i działająca w świecie, podobnie jak inne byty społeczne, korzysta ze środków materialnych, w szczególności tych, które warunkują możliwość pełnienia jego misji w danych okolicznościach miejsca i czasu. Uprawnienia prawno-majątkowe Kościoła katolickiego do nabywania i posiadania dóbr doczesnych oraz do zarządzania i alienacji, nie mogą być zatem czymś nieistotnym, gdyż będąc środkami ziemskimi1 mają służyć realizacji celu o charakterze ściśle religijnym. Tym bardziej, iż w świetle kan. 1254 Kodeksu Prawa Kanonicznego są one prawem wrodzonym, niezależnym od władzy świeckiej, wynikającym z natury Kościoła ustanowionego przez Chrystusa. Niewątpliwie po 1989 roku stało się coraz bardziej powszechne występowanie w obrocie prawno-gospodarczym jednostek organizacyjnych Kościoła katolickiego w Polsce w charakterze strony. Stan ten spowodował, że w zakresie wykładni przepisów prawa, które odnoszą się do spraw majątkowych Kościoła, ujawniły się liczne rozbieżności w orzecznictwie sądowym oraz w poglądach wyrażanych przez przedstawicieli doktryny. Dotyczą one m.in. problematyki skutków prawnych, które powstają na gruncie prawa kanonicznego i polskiego prawa cywilnego w wyniku dokonania wadliwych czynności prawnych z udziałem kościelnych jednostek organizacyjnych (najczęściej parafii), stanowiąc realny problem nie tylko dla bezpośrednich zarządców tych jednostek (proboszczów) oraz biskupów diecezjalnych, ale także właścicieli i reprezentantów podmiotów świeckich. * Ks. prof. Wiesław Wenz, Michał Skwierczyński – Papieski Wydział Teologiczny we Wrocławiu. 1 Por. SOBÓR WATYKAŃSKI II, Konstytucja duszpasterska o Kościele w świecie współczesnym Gaudium et spes, nr 76. 128 Ks. W. Wenz, M. Skwierczyński 1. Typologia wadliwych czynności prawnych w prawie cywilnym Zagadnienie wadliwości czynności prawnych kościelnych jednostek organizacyjnych w zakresie spraw majątkowych na tle przepisów kodeksu cywilnego wypada rozpocząć od zarysowania poglądów występujących w piśmiennictwie w zakresie definicji samego pojęcia czynności prawnej. Stanowić to będzie istotny punkt odniesienia przy rozpatrywaniu relacji pomiędzy sankcjami wadliwych czynności prawnych przewidzianymi przez kodeks cywilny a sankcjami wynikającymi z kodeksu prawa kanonicznego. W nauce prawa brak jest jednolitej definicji czynności prawnej. Według S. Grzybowskiego czynność prawna to stan faktyczny, którego istotną (czyli niezbędną) częścią składową jest co najmniej jedno oświadczenie woli, wywołujące skutki prawne z tej przyczyny, że były one zamierzone oraz wyrażone w oświadczeniu2. Autor ten w swojej definicji silnie eksponuje element wolitywny. Czynność prawna według niego to działanie osoby przedsięwzięte w celu wywołania pewnych skutków, które bez takiego zamiaru nie mogłyby w ogóle powstać. Rolę czynnika wolitywnego podkreśla też K. Piasecki. Twierdzi on mianowicie, że czynność prawna to zdarzenie prawne, do którego zaistnienia konieczne jest złożenie przynajmniej jednego oświadczenia woli, mającego na celu wywołanie skutku prawnego w postaci ustanowienia, zmiany lub zniesienia stosunku prawnego3. Autor ten podnosi, że skutek zostaje osiągnięty właśnie dlatego, iż podmiot (podmioty) działający chce go osiągnąć. Natomiast M. Gutowski definiuje czynność prawną jako opartą na oświadczeniu woli czynność konwencjonalną, za pomocą której podmioty cywilnoprawne, w sposób i przy spełnieniu przesłanek prawem przypisanych, wywołują skutki w sferze prawa cywilnego4. Autor ten eksponuje konstytutywny charakter oświadczenia woli, przy czym jego znaczenie odrywa się od woli wewnętrznej. Ponadto sprzeciwia się skutkowemu ujęciu pojęcia czynności prawnej, wskazując że skutek jest jedynie konsekwencją dokonania czynności prawnej w sposób zgodny z modelem normatywnym, a nie jest jej elementem5. Definicję godzącą koncepcje wolicjonalne i obiektywne proponuje Z. Radwański. Twierdzi on, że czynność prawna to regulacja stosunków cywilnoprawnych dokonywana przez podmioty cywilnoprawne w sposób i przy spełnieniu przesłanek przewidzianych prawem6. Autor ten podkreśla, że powyższa S. GRZYBOWSKI, w: System prawa cywilnego, t. 1: Część ogólna, red. S. Grzybowski, Wrocław 1974, s. 471. 3 K. PIASECKI, Kodeks cywilny. Komentarz, księga 1: Część ogólna, Kraków 2003, s. 307. 4 M. GUTOWSKI, Nieważność czynności prawnej, Warszawa 2008, s. 19. 5 Tamże, s. 21. 6 Z. RADWAŃSKI, w: System prawa prywatnego, t. 2, red. Z. Radwański, Warszawa 2002, s. 33. 2 Skutki prawne wadliwych czynności prawnych 129 definicja unika niejasnego pojęcia zamiaru, a z drugiej strony wiąże czynność prawną z systemem prawa. W odniesieniu do wyżej zaprezentowanych definicji czynności prawnej, zasadny wydaje się pogląd, że bardziej trafne są te definicje, które przede wszystkim eksponują elementy obiektywne. Odwoływanie się bowiem jedynie do samego zamiaru podmiotu (podmiotów) danej czynności prawnej jest na pewno wysoce wątpliwe i trudne do udowodnienia. Akt woli dopóki nie zostanie uzewnętrzniony dla osób trzecich, a więc także dla sądu rozstrzygającego, dopóty pozostaje niezbadany, w przeciwieństwie do oświadczenia woli jednego podmiotu prawa cywilnego (czynność prawna jednostronna), dwóch bądź więcej podmiotów (czynności prawne wielostronne). Oświadczenie woli stanowi zewnętrzny przejaw wewnętrznej decyzji wywołania określonych skutków, i jak podkreślił Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 1 czerwca 1964 roku, chodzi tu jedynie o taki przejaw woli, który wyraża w sposób dostateczny zamiar wywołania określonych skutków7. Funkcją zaś oświadczenia woli jest wywołanie skutku prawnego w postaci ustanowienia, zmiany lub zniesienia czynności prawnej8. O wykreowaniu tego stosunku, jego zmianie lub zniesieniu decyduje podmiot prawa dokonujący czynności prawnej9. Warto ponadto w tym miejscu także zauważyć, że oświadczeniem woli nie jest: – akt woli wewnętrznej, ponieważ decyzje muszą być uzewnętrznione10, – potajemne zastrzeżenie, oświadczenie nie na serio, – porozumienie dżentelmeńskie11 , – podjęcie zobowiązań grzecznościowych albo w czynie społecznym12 , – obietnica wyborcza13, – oświadczenie niestanowcze, – zawiadomienie,14 czy potwierdzenie pewnych faktów15, III CRN 27/64, Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna [dalej: OSNC] 1965, nr 3, poz. 45. 8 S. RUDNICKI, w: S. Dmowski, S. Rudnicki, Komentarz do Kodeksu cywilnego. Księga pierwsza. Część ogólna, Warszawa 2011, s. 223. 9 SN w uzasadnieniu wyroku z dnia 19 października 1995 roku, III CRN 40/95, OSNC 1996, nr 3, poz. 43. 10 Sąd Najwyższy [dalej: SN] w wyroku z dnia 24 lipca 1959 roku, Orzecznictwo Sądów Polskich [dalej: OSP] 1961, z. 1, poz. 32. 11 Szczególny typ umowy międzynarodowej zawartej w formie ustnej (ang. gentelmen’s agreement). 12 Wyrok SA w Krakowie z dnia 29 pa (...truncated)