Aeterni Patris and Fides et Ratio

Wrocławski PRZEGLĄD Teologiczny 27 (2019) 1, 123–149 Wrocław Theological REVIEW Jacek Zieliński Uniwersytet Wrocławski, Instytut Filozofii ORCID: 0000-0003-0132-5002 Aeterni Patris i Fides et ratio. Rola i znaczenie filozofii w kontekście dyskusji między wiarą i rozumem Aeterni Patris and Fides et Ratio. The Role and Importance of Philosophy in the Context of the Discussion Between Faith and Reason Abstr act: The article focuses on the role and significance of philosophy in the discourse between faith and reason is the main focus of the article. Two encyclicals: Aeterni Patris by Leo XIII and Fides et Ratio by John Paul II are the basic texts analysed here. Both popes, pointing to the necessity of restoration of philosophical education on every level of its functioning, describe advantages connected with its development. To expose significance and contribution of philosophical teaching, the author considers four principal assumptions of the ‘way of wisdom’: experience, wonder, doubt and the lack of suppositions. Then, he characterises the essence of philosophical theology – in distinction to mythical and political theology – as the road of searching the answer to the question about arche, the question about the essence of the divine (to theion). The last part of the article discusses the attitude of Leo XII and John Paul II to the possible symbiosis between philosophy and theology, their mutual relations as well as relations between faith and reason that enrich both philosophy and theology and enable one to avoid false convictions (doksai). Keywords: philosophy, theology, reason, faith, Leo XIII, John Paul II Abstr akt: W artykule poruszona zostaje kwestia roli i znaczenia filozofii w dyskursie między wiarą i rozumem. Podstawowymi analizowanymi tekstami są dwie encykliki: Aeterni Patris Leona XIII i Fides et ratio Jana Pawła II. Obydwaj papieże wskazując na konieczność przywrócenia edukacji filozoficznej na każdym szczeblu jej funkcjonowania, omawiają korzyści, jakie z tego faktu płyną. Autor, chcąc ukazać doniosłość i znaczenie filozofii, omawia cztery podstawowe przesłanki „drogi mądrości”: doświadczenie, zdziwienie, wątpliwość i bezprzesłankowość. Następnie ukazuje istotę teologii filozoficznej – odróżniając ją od teologii mitycznej i politycznej – jako DOI: 10.34839/wpt.2019.27.1.123-149 124 Jacek Zieliński drogi poszukiwania odpowiedzi na pytanie o arche, pytanie o to, co boskie (to theion). W ostatniej części omówione zostaje stanowisko Leona XIII i Jana Pawła II co do możliwej symbiozy, wzajemnych odniesień filozofii z teologią, rozumu z wiarą, które wzajemnie ubogacają zarówno filozofię, jak i teologię oraz pozwalają człowiekowi ustrzec się od popadania w błędne mniemania (doksai). Słowa kluczowe: filozofia, teologia, rozum, wiara, Leon XIII, Jan Paweł II Divinarum veritatum splendor, amino exceptus, ipsam juvat intelligentiam. Leon XIII, Aeterni Patris P rawdziwa filozofia wydaje się – szczególnie tym, którzy się z nią kiedykolwiek zetknęli – tą przynoszącą wielorakie korzyści samemu człowiekowi, jak i społeczności, w której przyszło mu żyć. Dlatego też są i różne przyczyny sięgania do niej. Równie wiele można wymienić powodów, dla których nie tylko młode osoby, tuż po maturze, rozpoczynają jako studenci swoją przygodę z filozofią. Jednakże kiedy weźmiemy do ręki jedną z poczytniejszych książek XX wieku, Wstęp do filozofii Karla Jaspersa, już na samym początku natkniemy się na jakże charakterystyczne słowa: Problem: czym jest filozofia i co ona jest warta, pozostaje problemem spornym. Gdy jedni spodziewają się po niej rzeczy wręcz niezwykłych, inni pomijają ją obojętnie jako myślenie bezprzedmiotowe. Gdy jedni patrzą na nią z nabożnym szacunkiem jako na rzetelny trud umysłów niezwykłych, inni pogardzają nią jako zbędnymi, jałowymi dociekaniami ludzi oderwanych od rzeczywistości. Gdy jedni widzą w niej coś, co obchodzi każdego i dlatego powinno być w zasadzie proste i zrozumiałe, inni uważają ją za coś tak trudnego, że zajmowanie się nią jest rzeczą beznadziejną. To, co występuje pod mianem filozofii, rzeczywiście 1 dostarcza przykładów dla ocen tak wzajemnie przeciwstawnych . Zgodnie z relacją Diogenesa Laertiosa pierwszym, który użył terminu filozofia, sam nazywając się filozofem, był rozmówca Leona, władcy Fliuntu, Pitagoras. Czym jednak jest filozofia, której uczniem był ów wielki matematyk, mistyk i założyciel szkoły w Krotonie? Na takie pytanie, zadane przez Leona, Pitagoras, sięgając do analogii między ludzkim życiem a „świętem ludowym”, miał opowiedzieć tak: 1 K. Jaspers, Wprowadzenie do filozofii. Dwanaście odczytów radiowych, tłum. A. Wołkowicz, Wrocław 2000, s. 5. Aeterni Patris i Fides et ratio 125 jedni idą na nie, żeby wziąć udział w igrzyskach, inni – żeby handlować, a jeszcze inni, i to najlepsi, jako widzowie; podobnie w życiu, jedni są niewolnikami 2 sławy, inni władzy, inni natomiast są filozofami i szukają prawdy . Szlachetność postawy filozofa wynika stąd, że nie myśli on o zysku, jak to ma miejsce w przypadku kupca, czy o zwieńczeniu swych skroni laurem zwycięstwa, jak zapaśnik, lecz napawa się radością oglądania samego widowiska – oglądania i poznania natury rzeczywistości. Albowiem tym, co charakteryzuje filozofa, z jednej strony jest „potrzeba zaspakajania bezinteresownego popędu do wiedzy, który ogarnia człowieka z chwilą zetknięcia się z czymś niezrozumiałym”, z drugiej strony owo wewnętrzne i jakże silne przekonanie, że wiedza jest niezbędnym warunkiem szczęśliwego życia i skutecznego działania. I jakkolwiek zakres semantyczny tego, co identyfikujemy z filozofią, wciąż ulega zmianie, a samo wyjaśnienie terminu przybiera różne postaci, to jednak odczuwamy żywo ową nieodpartą potrzebę bycia przez nią uwodzonymi. Owo uwodzenie i poczucie, że filozofowanie jest jak ożywczy powiew powietrza rozpoczynają się w chwili, gdy zaczynamy stawiać pytania celem lepszego zrozumienia procesów zachodzących w otaczającym nas świecie, naszego działania, istoty i sensu określanych przez nas wciąż nowych celów. Pytania są różne. Są bowiem – jak stwierdza Michał Heller – „pytania małe, większe i najważniejsze”3. I choć granica między nimi wydaje się czasami tylko pozorna – bo jakże nie uznać doniosłości pytania: „która jest godzina?”, gdy od umówionego spotkania zależy najbliższa przyszłość – to jednak zdajemy sobie sprawę z istnienia innych, takich „o szczególnym ciężarze gatunkowym, a określanych jako Wielkie Pytania”4. Do ich natury przynależy to, że gdy je zadajemy, pytając o sens i cel życia, o świat, w którym przyszło nam żyć, o dobro i zło, o racjonalność czy wartość nauki, to im bardziej wgłębiamy się w nie, „ich waga zaczyna stopniowo przyćmiewać nasze prywatne problemy”5 i stają się one naszymi (przynajmniej na jakiś czas) „już nie tyle prywatnymi, ile raczej osobistymi – pytaniami i wtedy zaczynają się one mnożyć i coraz bardziej towarzyszy im zarówno nasze zaangażowanie, jak nasza zwykła ciekawość poznawcza”6. Heller doda t (...truncated)