Old Testament Sources of the Eucharist

Wrocławski PRZEGLĄD Teologiczny 26 (2018) 2, 41–60 Wrocław Theological REVIEW DOI: 10.34839/wpt.2018.26.2.41-60 Kamil Mielniczuk Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II, Instytut Liturgiki i Homiletyki ORCID: 0000-0001-7183-3315 Starotestamentalne źródła Eucharystii Old Testament Sources of the Eucharist Abstract: The entire Christian worship centres around the Sacrament of the Eucharist, the miracle that Jesus Christ left us. Tracking the various forms of offering sacrifices to God gives us a broader insight into the sources of what the Saviour ordered to do for his memorial. This article examines the cult of Israel with its various forms of offering sacrifices in order to highlight the direction in which the understanding of offering gifts to God developed. This allows one to see the changes that led to the worship and the most perfect sacrifice, the Sacrifice of the New Covenant. The article considers various forms of offering sacrifices in the Old Testament, with the special distinction of the Passover as the immediate announcement of the Eucharist. The theology of places of offering sacrifices (material and spiritual), that is temple and synagogue, was also taken into account. Keywords: sacrifice, Passover, temple, synagogue, Eucharist Abstrakt: Cały kult chrześcijański jest skupiony wokół sakramentu Eucharystii, tego cudu, który pozostawił nam Jezus Chrystus. Prześledzenie różnych form składania ofiar Bogu daje nam szersze spojrzenie na źródła tego, co Zbawiciel nakazał czynić na swoją pamiątkę. W artykule przeanalizowano kult Izraela z jego różnymi formami składania ofiar, aby uwypuklić kierunek, w jakim rozwijało się rozumienie 42 Kamil Mielniczuk składania darów Bogu. Pozwoliło to dostrzec zmiany, które doprowadziły do kultu i ofiary najdoskonalszej, jaką jest Ofiara Nowego Przymierza. W artykule zwrócono uwagę na różne sposoby składania ofiar w Starym Testamencie, ze szczególnym wyróżnieniem Paschy jako już bezpośredniej zapowiedzi Eucharystii. Zwrócono uwagę również na teologię miejsc składania ofiar (materialnych i duchowych), tj. świątynię i synagogę. Słowa kluczowe: ofiara, Pascha, świątynia, synagoga, Eucharystia B ez wątpienia liturgia chrześcijańska ma swoje zakorzenienie w kulcie Izraela, dlatego analiza starotestamentalnych źródeł Eucharystii jest szczególnie ważna dla właściwego zrozumienia Ofiary Mszy Świętej, gdyż zgodnie z nauką Soboru Trydenckiego Ofiara Nowego Przymierza obejmuje wszystko to, co oznaczały ofiary Starego Zakonu, oraz je dopełnia i udoskonala1, a „ofiary składane w Starym Testamencie oznaczały krzyżową ofiarę Chrystusa wiele lat wcześniej, zanim się Chrystus narodził”2 . Wydarzeniem, w którym Zbawiciel utrwalił na wieki Ofiarę Krzyża i powierzył Kościołowi pamiątkę swej Męki i Zmartwychwstania, jest Eucharystia ustanowiona podczas Ostatniej Wieczerzy3. Do dziś istota tego Mysterium pozostaje niezmieniona, Chrystus nadal jest ofiarnikiem i ofiarowanym, tym, który konsekruje i jest konsekrowany4. 1. Ofiara Pierwszą biblijną zapowiedzią Eucharystii jest ofiara. W ujęciu starotestamentalnym jej najlepszym określeniem jest: „dar od Boga”. Istniały różne dary, które oddawano sługom w sanktuariach. W sytuacji, gdy podczas składania daru był wypełniany – szczególnie przez kapłana – specjalny rytuał, a sam dar był składany Bogu, to właśnie za pośrednictwem tego rytu dar stawał się ofiarą 5. Analizując natchnione teksty Starego Testamentu, możemy dostrzec, że ofiara była fundamentem życia religijnego Ludu Wybranego. To ona wyznaczała cały rytm życia Izraelitów. Zarówno obrzędy, jak i teologia 1 Por. Sobór Trydencki. Sesja XXII. Nauka o Mszy Świętej, [w:] Dokumenty Soborów Powszechnych, IV, red. A. Baron, H. Pietras, Kraków 2004, s. 639. 2 Leon XIII, Encyklika „Caritatis studium” z 25 lipca 1898 r., [w:] Breviarium Fidei. Wybór doktrynalnych wypowiedzi Kościoła, red. S. Głowa, I. Bieda, Poznań 1989, p. VII.339. 3 Por. Konstytucja o liturgii. Sacrosanctum Consillium, [w:] Sobór Watykański II, Konstytucje – Dekrety – Deklaracje, Poznań 1986, p. 47. 4 Por. Jan Paweł II, List apostolski „Dominicae Cenae” z 24 lutego 1980 r., p. 8. 5 Por. S. Ormanty, Istota i teologia ofiary, „Msza Święta” 74 (2009), nr 2, s. 11. Starotestamentalne źródła Eucharystii 43 ofiary zmieniały się na przestrzeni wieków, ewoluując ku formom dojrzalszym i bardziej złożonym6. Trzeba zaznaczyć, iż źródłem idei ofiary nie jest przekonanie o tym, że Bóg tychże ofiar potrzebuje, gdyż stałoby to w sprzeczności z pojęciem duchowości Boga, jaką nakreśla Biblia. Bóg Izraela nie potrzebował żadnych darów, a lud nie był w stanie podarować Bogu czegokolwiek, co przyniosłoby Mu korzyść. Wszelkie teksty, które na pierwszy rzut oka sugerują, iż Pan żywi się tymi ofiarami lub że ich woń jest Mu miła, należy traktować jako przenośnie i antropomorfizacje. Również błędem jest odwracanie zależności między Bogiem a człowiekiem – to człowiek jest dłużny Bogu, nie na odwrót. Nie jest też prawdą, jakoby ofiara miała swe pierwotne źródło w lęku przed Bożym gniewem i Jego potęgą czy w próbie zjednania sobie Jego względów7. Taka wizja kultu, powszechna w religiach pozajudaistycznych, jest charakteryzowana przez J. Ratzingera jako tzw. „cykl dawania i brania”8, tzn. relacja człowieka z bóstwem odbywała się na zasadzie pewnej symbiozy. Bóstwo błogosławiło człowiekowi, a w zamian człowiek żywił je ofiarami i przez to utrzymywał przy życiu. Z takiej wizji kultu można wnioskować, że człowiek posiada swoistą władzę nad bóstwem, gdyż jego istnienie zależy od człowieka. Co więcej, ofiarę zazwyczaj rozumiało się jako zniszczenie jakiejś rzeczy w ramach oddania go Bogu. Wiara Izraela wprowadza całkowicie nowe rozumienie kultu, przedstawianego na zasadzie relacji, tzn. Bóg daje się człowiekowi w darze, a człowiek udziela odpowiedzi Bogu w postaci miłości, którą wyraża uwielbienie. Kult nie polega na zniszczeniu, lecz na przemianie człowieka i upodobnieniu się do Boga poprzez miłość9. Starotestamentalne ryty ofiarnicze były znakami ofiar duchowych, od najdawniejszych czasów wyrażały duchowe odczucia Narodu, takie jak np. uwielbienie Boga i pragnienie Jego bliskości, potrzebę zjednoczenia i przymierza z Nim, poczucie własnej grzeszności, ekspiacji za błędy czy oczyszczenia10. Pierwszą bezpośrednią informację o złożeniu ofiary przynosi nam opowiadanie o Kainie i Ablu (por. Rdz 4, 3-16) oraz o potopie (por. Rdz 8, 20), co wskazuje na to, że autor biblijny był przekonany o składaniu ofiar od zarania dziejów. Już historia Kaina i Abla, przekazując, że Bogu zostały ofiarowane „pierwociny z drobnego bydła i z jego tłuszczu”11 (Rdz 4, 4), wskazuje, że Bogu oddaje się 6 Por. K. Marklowski, „In spiritu humilitatis”, „Ruch Biblijny i Liturgiczny” 4 (1951), s. 162–163. 7 Por. tamże. 8 J. Ratzinger, Duch liturgii, przeł. E. Pieciul, Poznań 2002, s. 25. 9 Por. tamże, s. 25–26; por. tenże, Opera Omnia, t. XI: Teologia Liturgii, przeł. W. Szymona OP, red. K. Góźdź, M. Górecka, Lublin 2012, s. 610. 10 Por. (...truncated)