O współczesnych badaniach obejmujących zakres stanowiska neowitalistycznego Hansa Driescha. Ogólne uwagi krytyczne

Semina Nr 16 Scientiarum 2017 s. 241–254 DOI: http://dx.doi.org/10.15633/ss.2494 Dariusz Adam Szkutnik O współczesnych badaniach obejmujących zakres stanowiska neowitalistycznego Hansa Driescha. Ogólne uwagi krytyczne Hans Driesch (1867–1941) to niemiecki embriolog i filozof, oceniany krytycznie głównie za poglądy spekulatywno-metafizyczne. Był twórcą słynnych eksperymentów embriologicznych, ześrodkowanych wokół pojęcia entelechii. Zamierzeniem badawczym autora jest wykazanie, że stanowisko neowitalistyczne Driescha wymaga dodatkowej, pogłębionej analizy metodologicznej, uwzględniającej podstawowe czynności poznawcze filozofa o charakterze ściśle naukowym, a nie tylko metafizycznym, tj. tworzenie niezbędnych pojęć, planowanie i przeprowadzanie badań eksperymentalnych oraz naukowych uogólnień teoretycznych w zakresie morfogenezy, zmierzających do uwydatnienia swoistości jakościowej zjawisk organicznych w przyrodzie. Driesch czynił to na zasadzie przekuwania treści określonych pojęć filozoficznych, głównie entelechii, na odpowiednie czynności poznawcze. 1. O tym, czym się zajmują badacze i filozofowie, analizując stanowisko neowitalistyczne Hansa Driescha Chociażby krótki i pobieżny przegląd podstawowych pozycji bibliograficznych dotyczących stanowiska Driescha pokazuje, że mają one z reguły charakter analiz historyczno-porównawczych. Ponadto do- 242 Dariusz Adam Szkutnik tykają stanowiska Driescha w wymiarze metafizycznym, a nie w odniesieniu do metodologii jego badań morfogenetycznych i biologicznych, o ile były one inspirowane ideami witalistycznymi. W efekcie autorzy wspomnianych analiz nie są także do końca świadomi rosnącego czysto spekulatywnego charakteru jego dywagacji teoretycznych w miarę oddalania się od ich doświadczalnego fundamentu. Nieświadomość owa skutkuje tym, że niesłusznie oddzielają oni naukowo-badawczą pracę eksperymentalną Driescha od jego późniejszych rozważań spekulatywno-metafizycznych, niemieszczących się w ogólnym obszarze szeroko pojętej metodologii nauki. Niektórzy historycy filozofii i nauki błędnie pojmowali stanowisko Driescha. Praca Driescha na polu biologii i filozofii bywała mylnie rozumiana jako tylko czysta metafizyka. Przyczyną takiego stanu rzeczy wydają się zbyt fragmentaryczne analizy poszczególnych głównych etapów pracy badawczej Driescha. Przesadnie zwracano uwagę na czasowo późniejszy aspekt metafizyczno-spekulatywny dociekań Driescha, nie dostrzegając lub co najmniej pomniejszając znaczenie o wiele wcześniejszego etapu naukowo-badawczego i metodologiczno-epistemologicznego w praktykowaniu przez Driescha koncepcji witalistycznej w embriologii. Nic dziwnego, że takie zawężenie pola analizy w odniesieniu do stanowiska Driescha w konsekwencji mogło doprowadzać do przesadnego uwydatniania samej tylko metafizyki, szczególnie entelechii jako pozaprzestrzennego bytu niekwantywnego. Poniżej autor przedstawi ważniejsze pozycje monograficzne dotyczące – częściowo lub w całości – stanowiska i poglądów Hansa Driescha. Najobszerniejsza monografia dotycząca wielowątkowego stanowiska Driescha jest autorstwa Horsta Freyhofera: The Vitalism of Hans Driesch. The Success and Decline of a Scientific Theory1. Książka ta jest opracowaniem, w którym autor starał się pokazać adekwatność witalizmu Driescha w stosunku do teorii wiedzy w ogóle, a nawet do antropologii filozoficznej i etyki. Niewiele jest w niej od1 Zob. H. Freyhofer, The Vitalism of Hans Driesch. The Success and Decline of a Scientific Theory, Frankfurt am Main 1982. O współczesnych badaniach… 243 niesień do związków metodologicznych, które łączą jego teorię witalistyczną z realizowanym przezeń doświadczeniem. Autor uzasadnia, dlaczego Driesch wybrał takie, a nie inne założenia badawcze, a odrzucił równie ważne, chociaż już sprzeczne z jego zapatrywaniem witalistycznym. Praca ta obejmuje cały zakres materiału badawczego w sposób bardzo ogólny. Dotyczy szczególnie okresu działalności Driescha w fazie wczesnych badań eksperymentalnych do momentu sprecyzowania pojęcia entelechii. W moim przekonaniu omawiana praca w ogóle nie dotyczy metodologii badań morfogenetycznych Driescha, a na pewno nie przedstawia jej w sposób kompleksowy i wyczerpujący. Pierwsza część książki prezentuje bowiem tylko w sposób pobieżny odrzucenie przez Driescha mechanicyzmu w biologii; druga część zawiera ujęcie witalizmu Driescha jako ogólnej teorii przyrody; trzecia część monografii odnosi się do ujęcia witalizmu Driescha jako teorii człowieka, czyli antropologii filozoficznej; czwarta część dotyczy witalizmu jako teorii Boga; wreszcie piąta część pracy obejmuje odniesienie witalizmu Driescha do różnych działów nauki (teoria względności w fizyce i parapsychologia) i do kwestii społecznych (np. do faszyzmu). Najbliższe problematyce naukowo-biologicznej ujęcie zawarte we wskazanej drugiej części nie dotyczy w ogóle szczegółowej problematyki metodologicznej badań naukowych Driescha, która zasługuje na pełne dowartościowanie oraz szczegółowe omówienie. Publikacja Reinharda Mocka Wilhelm Roux-Hans Driesch. Zur Geschichte der Entwicklungsphysiologie der Tiere2 zawiera porównanie stanowiska Driescha ze stanowiskiem Wilhelma Roux, znanego zwolennika mechanicyzmu w biologii. Z całokształtu badań i rozważań Driescha, nie licząc biografii, prezentowana jest w zarysie tylko jego filozofia, a z rozważań obejmujących Przyczynek do problematyki witalizmu w punkcie „b) Vitalismus und biologische Vorschung” mamy zaledwie niecałe dwie strony tekstu! Tyle poświęcono badaniom naukowym Driescha i stosowanej w nich metodologii. 2 Zob. R. Mocek, Wilhelm Roux – Hans Driesch. Zur Geschichte der Entwicklungsphysiologie der Tiere, Jena 1974. 244 Dariusz Adam Szkutnik Natomiast monografia tegoż autora pt. Die werdende Form: eine Geschichte der kausualen Morphologie3 poświęca Drieschowi sporo miejsca (od 257 do 331 strony) i zawiera istotne odniesienia do badań biologicznych Driescha. Jednakże opisywane analizy naukowe są wyrwane z szerszego kontekstu badań Driescha i przez to również nie odzwierciedlają one szczegółowych powiązań i relacji metodologicznych oraz ich właściwego kierunku. Książka Josepha Needhama Chemical Embryology4 zawiera pewne odniesienia do badań naukowych Driescha. Stanowią w głównej mierze krytykę entelechii jako czynnika metafizycznego, mającego wyjaśnić swoistość całościowych procesów morfogenetycznych. Dotyczą głównie pewnych aspektów metodologiczno-metafizycznych badań Driescha, z pominięciem szczegółowych analiz jego ujęć metodologiczno-eksperymentalnych5. 3 Zob. R. Mocek, Die Werdende Form. Eine Geschichte der kausualen Morphologie, Marburg 1998. 4 Zob. J. Needham, Chemical Embryology, Cambrigde 1931. 5 Należy zaznaczyć, że Driesch w początkowej fazie swoich badań naukowo-eksperymentalnych dążył do ukucia swoistego parametru przyrody, analogicznego do siły grawitacji. Były to więc próby stricte naukowe, ukazujące określoną heurezę badawczą w toku poszukiwań czynnika całościującego. Needham z kolei, (...truncated)