Interdisciplinarity of Theology

TEOLOGIA SYSTEMATYCZNA Wrocławski PRZEGLĄD Teologiczny 26 (2018) 2, 165–176 Wrocław Theological REVIEW DOI: 10.34839/wpt.2018.26.2.165-176 Jarosław Merecki Pontificio Istituto Teologico Giovanni Paolo II per le Scienze del Matrimonio e della Famiglia, Pontificia Università Lateranense, Watykan ORCID: 0000-0001-8457-2935 Interdyscyplinarność teologii 1 Interdisciplinarity of Theology Abstract: The author distinguishes two forms of interdisciplinarity of theology: interdisciplinarity as a relation between different theological disciplines and interdisciplinarity as a connection of theology with non-theological disciplines of knowledge. As for the second form of interdisciplinarity, the author discusses the relation of theology to philosophy and the relation of theology to empirical sciences, which, in his opinion, should not be a relation of dependence on a specific scientific image of the world. He points out that theology does not presuppose any particular philosophical system, but, on the other hand, theological statements constitute a negative criterion according to which not every philosophical system is suitable for interpreting the data of Revelation. Keywords: theology, philosophy, interdisciplinarity, reason, faith, science Abstrakt: Autor rozróżnia dwie formy interdyscyplinarności teologii: interdyscyplinarność jako relację różnych dyscyplin teologicznych oraz interdyscyplinarność jako związek teologii z pozateologicznymi dziedzinami wiedzy. W ramach drugiej formy interdyscyplinarności autor omawia relację teologii do nauk szczegółowych, 1 Artykuł powstał na podstawie tekstu wystąpienia wygłoszonego w czasie Międzynarodowej Konferencji Naukowej z okazji 50-lecia Papieskiego Wydziału Teologicznego w powojennej Polsce „Teologia w świecie nauki”, która odbyła się na Papieskim Wydziale Teologicznym we Wrocławiu w dniach 22–23 czerwca 2018 r. 166 Jarosław Merecki która w jego opinii nie powinna być relacją zależności od określonego naukowego obrazu świata, oraz relację teologii do filozofii. Wskazuje na to, że teologia nie zakłada żadnego określonego systemu filozoficznego, ale z drugiej strony twierdzenia teologiczne stanowią kryterium negatywne, zgodnie z którym nie każdy system filozoficzny nadaje się do interpretacji danych Objawienia. Słowa kluczowe: teologia, filozofia, interdyscyplinarność, rozum, wiara, nauka P ostulat interdyscyplinarności znalazł się w ogłoszonej w ubiegłym roku Konstytucji apostolskiej Veritatis gaudium o uniwersytetach i wydziałach kościelnych. Papież pisze w niej: „Niewątpliwie pozytywne i obiecujące jest dzisiejsze odkrycie zasady interdyscyplinarności: nie tyle w jej formie ‘słabej’ zwykłej wielodyscyplinarności, jako podejścia, które sprzyja lepszemu zrozumieniu, z kilku punktów widzenia, jakiegoś przedmiotu badań; ile raczej w jej formie ‘mocnej’ transdyscyplinarności, jako umiejscowienia i rozwoju wszelkiej wiedzy w obrębie przestrzeni Światła i Życia oferowanej przez Mądrość, która emanuje z Objawienia Boga”2 . Co na temat interdyscyplinarności teologii może powiedzieć filozof? Wszyscy wiemy – do tej sprawy wrócę w dalszej części mego tekstu – że od samego początku swego istnienia chrześcijaństwo (jako że będziemy tu mówili wyłącznie o teologii chrześcijańskiej) miało wiele wspólnego z filozofią z tej racji, że nie pojmowało siebie jako – używając modnego dzisiaj języka – narracji mitycznej, lecz wnosiło roszczenie do prawdy. Kwestią prawdy zajmowała się zaś filozofia. Stąd uprzywilejowanym interlokutorem chrześcijaństwa stała się właśnie filozofia, a nie starożytne religie, które takiego roszczenia do prawdziwości nie wnosiły i dlatego też mogły bez problemów istnieć obok siebie (w tym sensie tolerancja religijna w starożytności miała takie uzasadnienie, z jakim możemy się spotkać także dzisiaj; jest to jednak, na co wskazuje wielu autorów, uzasadnienie słabe; jeśli bowiem prawda nie istnieje lub też człowiek nie jest w stanie poznać obiektywnej prawdy, to dlaczego mielibyśmy być tolerancyjni wówczas, gdy nie służy to naszym interesom?). Chrześcijanie odmawiali jakiegokolwiek kompromisu z religiami pogańskimi (nawet za cenę utraty życia), byli natomiast gotowi do podjęcia racjonalnego dialogu z filozofią. W tym sensie można powiedzieć, że teologia od samego początku swego istnienia jest interdyscyplinarna, ponieważ jako teologia, jako systematyczne rozumienie wiary (intellectus fidei) rodzi się właśnie w dialogu z filozofią. Sądzę zatem, że nie jest nieuzasadnione spojrzenie na interdyscyplinarność teologii niejako od drugiej strony, tzn. wychodząc nie od teologii, ale właśnie od filozofii. W niniejszym opracowaniu rozróżnię najpierw dwa Papież Franciszek, Konstytucja Apostolska Veritatis gaudium o uniwersytetach i wydziałach kościelnych, 4. 2 Interdyscyplinarność teologii 167 typy interdyscyplinarności, a następnie postaram się pokazać, jak owe typy obecne są w badaniach teologicznych, kładąc przy tym szczególny nacisk na relację pomiędzy filozofią a teologią. Dwa typy interdyscyplinarności Nie wydaje mi się, by temat interdyscyplinarności teologii był często podejmowany przez samych teologów, choć w uprawianiu nauki interdyscyplinarność jest dzisiaj postulatem dość powszechnym 3. Trudno się temu postulatowi dziwić. Historia nauki to proces coraz większej parcelacji wiedzy, w którym pojawiały się coraz to nowe dyscypliny zajmujące się coraz to mniejszymi wycinkami rzeczywistości (jak żartobliwie mawiano: „Naukowiec to ktoś, kto wie prawie wszystko o prawie niczym”). Owa parcelacja miała oczywiście swoje strony pozytywne – skupienie się na ściśle określonym i ograniczonym przedmiocie, wypracowanie odpowiednich metod jego badania owocowało wzrostem wiedzy szczegółowej. Ale miała też ona swoje strony negatywne, co widoczne było zwłaszcza w badaniach nad człowiekiem, choć oczywiście nie tylko w nich. Człowiek może być przedmiotem badań w wielu aspektach, ale pozostaje przecież jednością. Nie funkcjonuje tylko jako podmiot procesów biologicznych czy psychicznych, jako członek społeczności czy uczestnik życia gospodarczego, ale jest tym wszystkim jednocześnie, a różne sfery jego istnienia i działania zachodzą na siebie i wzajemnie na siebie wpływają. Okazało się też, że zastosowanie metod wypracowanych w jednej dziedzinie poznania do innego obszaru rzeczywistości może prowadzić do wzrostu wiedzy, czego przykładem może być choćby bioinformatyka, która wykorzystuje metody informatyczne i matematyczne w badaniach biologicznych. Podobnie zachowań człowieka w dziedzinie gospodarczej nie opisują jedynie prawa wąsko pojętej ekonomii, ale poddane są one również prawidłowościom, które bada psychologia, socjologia, a nawet filozofia (przedsiębiorcy nie musi przecież chodzić wyłącznie o maksymalizację dochodów, w swoich działaniach może się on kierować – i rzeczywiście niejednokrotnie kieruje się – racjami pozaekonomicznymi). Powiązanie ze sobą badań z tych dziedzin skutkuje niewątpliwie wzrostem wiedzy. Ogólnie rzecz biorąc, o (...truncated)