In the Shadow of an Apple Tree and in the Clefts of the Rock. The Semiotic Reading of Song 2:3 and 2:14

Wrocławski PRZEGLĄD Teologiczny 26 (2018) 2, 25–40 Wrocław Theological REVIEW DOI: 10.34839/wpt.2018.26.2.25-40 Małgorzata Piotrkowska-Dańkowska ORCID: 0000-0003-2969-386X W cieniu jabłoni i rozpadlinach skały. Semiotyczna lektura Pnp 2, 3 i 2, 14 In the Shadow of an Apple Tree and in the Clefts of the Rock. The Semiotic Reading of Song 2:3 and 2:14 Abstract: This article is an analysis of the two units of the Song of Songs 2:3 and 2:14 that show the importance of a conscious choice of the Bridegroom and the Bride in shaping the relationship of love. Motives present in them, that is the shadow of an apple tree and the voice of a beloved one, have been also recalled in the last part of the book (8:5 and 8:13) and owing to that we can observe the transformation and maturation of the couple, a kind of a new birth, the fullness of life experienced by them and their love being spread among others. The structural semiotics method indicated in the Pontifical Biblical Commission’s document Interpretation of the Bible in the Church was used in order to extract the depth of experience and the transformation of the characters, as well as to show causes of the events. Keywords: Song of Songs, semiotics, love, Bridegroom, Bride Abstrakt: Artykuł stanowi analizę dwóch jednostek Pieśni nad Pieśniami 2,3 i 2,14, które ukazują znaczenie świadomego wyboru Oblubieńca i Oblubienicy w kształtowaniu relacji miłości. Obecne w nich motywy: cienia jabłoni i głosu ukochanej przywołane zostały również w ostatniej części księgi (8,5 i 8,13), dzięki czemu poznajemy przemianę, dojrzewanie oblubieńców, niejako nowe narodzenie, przeży- 26 Małgorzata Piotrkowska-Dańkowska waną pełnię życia oraz promieniowanie miłością wśród innych. W celu wydobycia głębi przeżyć i przemian bohaterów oraz ukazania przyczyn zachodzących zdarzeń wykorzystano metodę strukturalno-semiotyczną, wskazaną w dokumencie Inter pretacja Biblii w Kościele Papieskiej Komisji Biblijnej. Słowa kluczowe: Pieśń nad Pieśniami, semiotyka, miłość, Oblubieniec, Oblubienica K luczem do lektury Pieśni nad Pieśniami jest miłość i od pierwszego do ostatniego wersetu księgi para bohaterów nie tylko obdarowuje się wyszukanymi komplementami, ale także wykazuje nadzwyczajną wrażliwość na pragnienia wypowiadane przez umiłowaną osobę. Mamy tu do czynienia z ukazaniem miłości jako dynamicznej relacji między bohaterami poematu1. Do badania wybraliśmy dwie jednostki tekstu – 2, 3 oraz 2, 14. Pierwsza z nich zawiera motyw jabłoni, w cieniu której usiadła Oblubienica, druga stanowi prośbę Oblubieńca, by ukochana mu się pokazała. Obydwie jednostki ukazują przestrzenie przebywania bohaterki, obydwie również pozwalają zobaczyć wyraźne i konkretne podejmowanie decyzji przez bohaterów, by wejść w przestrzeń wzajemnego oddziaływania. Motywy te zostają później przywołane w ostatniej pieśni. Chcemy poznać nie tyle punkt dojścia miłosnej relacji, ile przemiany, jakie nastąpiły w czasie tego oddziaływania. Dialogowy charakter interesującej nas księgi 2 wpłynął na posłużenie się analizą semiotyczną jako narzędziem badawczym. Jej specyfika została dostrzeżona i wskazana w dokumencie Papieskiej Komisji Biblijnej3 . Metoda ta skupia się na wydobywaniu znaczenia poprzez badanie struktury narracji przedstawianych zdarzeń4 . Wykorzystanie tej metodologii w przypadku Pieśni nad 1 Zob. M. Piotrkowska-Dańkowska, M. Szetela, The Visualization of the Dynamics of the Relationship Between the Bridegrooms in the “Song of Songs”, [w:] Information Vis ualization Techniques in the Social Sciences and Humanities, red. V. Osińska, G. Osiński, Hershey, Pensylwania 2018, s. 68–85. 2 J.Ch. Exum zwraca uwagę na to, że nie ma w tekście opisu narracyjnego, a o tym, co robią bohaterowie, mówią oni sami. Poznajemy ich „w akcie zwracania się do siebie”. Kluczem rozwoju wydarzeń jest dialog. Autor nazywa tekst „pieśnią dialogu”. Zob. tenże, Song of Songs. A Commentary, Louisville, Kentucky 2005, s. 4. 3 Papieska Komisja Biblijna, Interpretacja Biblii w Kościele. Dokument Papieskiej Ko misji Biblijnej z komentarzem biblistów polskich, przekł. i red. R. Rubinkiewicz, Warszawa 1999 (Rozprawy i Studia Biblijne, 4), s. 38–40. Chodzi nam o analizę strukturalną opracowaną przez szkołę francuską, dokładnie A.J. Greimasa, i przedstawioną w: A.J. Greimas, Sémantique structurale: recherche et méthode, Paris 1966; tenże, Du Sens, Paris 1970; tenże, Du Sens II, Paris 1983; A.J. Greimas, J. Courtés, Sémiotique. Dictionnaire raisonné de la théorie du langage, Paris 1979. 4 Podjęte postępowanie badawcze wykorzystuje etapy analizy określone przez A.J. Greimasa, dostępne w języku polskim: A.J. Greimas, Elementy gramatyki narracyjnej, przeł. Z. Kruszyński, „Pamiętnik Literacki” LXXV (1984), z. 4, s. 177–198; metodologia została przybliżona i wykorzystana w: M. Piotrkowska-Dańkowska, Winnice Engaddi. Bi blijna droga do spotkania z Oblubieńcem, Płock 2016, s. 17–47. W cieniu jabłoni i rozpadlinach skały. Semiotyczna lektura Pnp 2, 3 i 2, 14 27 Pieśniami zdaje się tym ciekawsze, że dzięki niej poznaje się mechanizmy warunkujące przemiany bohaterów i zdarzeń. Uławia to wejście w egzystencjalny dialog z tekstem. Księga ta jest z perspektywy duchowej reinterpretowana przez największych mistyków Karmelu, przy czym ich lektura nie ma charakteru badawczego, ale stanowi wyraz własnych przeżyć duchowych, ponieważ jest językiem rozmowy z Umiłowanym 5. Problematyka odczytań Pieśni nad Pieśniami w dziejach egzegezy biblijnej ma swoje bogate dziedzictwo. Polski stan badań, zakorzeniony w egzegezie światowej, został przedstawiony w artykule J. Frankowskiego6 , a poszerzają go wieloaspektowe prace K. Bardskiego7. Idąc tropem założeń wyrażonych przez J. Kręcidłę 8 , przyjmujemy, że kolejne pieśni tekstu zostały ułożone zgodnie z zamysłem ostatniego jej redaktora, tym bardziej że tekst poddajemy badaniu o charakterze synchronicznym. Analiza semiotyczna Pnp 2, 3 Jak jabłoń wśród drzew lasu, tak ukochany mój wśród chłopców. W cieniu jego upragnionym zapragnęłam usiąść i owoc jego (jest) słodki dla podniebienia mego9. Gramatyka podstawowa narracji W metaforycznym porównaniu Oblubienica mówi o wyborze Oblubieńca spośród grona innych10 . Obrazowo przedstawia Jego wyjątkowość11, powód, Więcej na temat długiej tradycji mistycznej interpretacji tekstu, ze szczególnym akcentem na lekturę świętych Karmelu, zob. E. Kingsmill, The Song of Songs and the Eros of God. A Study in Biblical Intertextuality, Oxford, New York 2009, s. 197–204. 6 O historii odczytywania tekstu w sposób alegoryczny zob. J. Frankowski, Apen dyks: Sens Pieśni nad Pieśniami – próba uściśleń, [w:] Wprowadzenie w myśl i wezwanie ksiąg biblijnych. Pieśni Izraela, t. 7, red. tenże, Warszawa 1988, s. 171–174. 7 Zarówno na polu translatorskim, jak i egzegetycznym, z podkreśleniem wartości egzegezy patrystycznej, np. K. Bardski, Pokarm i napój miłości, Warszawa 2004; tenże, Lektyka Salomona, Warszawa 2011. 8 J. Kręcidło, „Miłość – płomień Jahwe” (Pnp 8, (...truncated)