Semantyka marmuru w teorii i praktyce polskiej rzeźby sakralnej w drugiej połowie XIX wieku

Maria Nitka Maria Nitka Semantyka marmuru w teorii i praktyce polskiej rzeźby sakralnej w drugiej połowie XIX wieku Semantics of marble in the theory and practice of Polish sacred sculpture in the second half of the 19th century Akademia Sztuk Pięknych im. Eugeniusza Gepperta we Wrocławiu Eugeniusz Geppert Academy of Fine Arts in Wrocław DOI: 10.15584/setde.2020.13.3 Biały marmur to najważniejszy i najbardziej pożądany materiał rzeźbiarski w XIX stuleciu. Preferowanie tego kamienia, jak i jego semantyka w „wieku historii” zrodziły się ze znacznie starszej tradycji. Już w starożytności uważano go za jeden z najszlachetniejszych materiałów rzeźby, szczególnie ceniąc ten zdatny do wykonywania figur, zwany „statuario”1. To właśnie on stał się surowcem, z którego w większości wykuto odkrywane w nowożytności figury greckich i rzymskich bogów2. W sztuce nowożytnej ceniono zwłaszcza marmur z Carrary. Pisał o nim już Giorgio Vasari: „w górach Carrary koło Karfaniany, blisko gór Luni wydobywa się różne rodzaje marmurów. [...] przede wszystkim gatunek marmurów najbielszych o mlecznym tonie, łatwych w obróbce i doskonałych do rzeźbienia figur”3. To ten marmur stał się materią dla najsłynniejszych przedstawień sztuki religijnej renesansu i baroku, obrabiany przez dłuta Michała Anioła i Giana Lorenza Berniniego4. Swą prawdziwą apoteozę biały marmur zawdzięcza ojcu historii sztuki, Johannowi Joachimowi Winckelmannowi, dla którego stał się on synonimem uniwersalnego piękna antycznej rzeźby5. Wedle auto- In the 19th century white marble was the most important and desirable sculptural material. The preference for this stone as well as its semantics in the “age of history” came from a much older tradition. Already in antiquity, it was considered one of the finest materials for sculpture, with the kind suitable for making figures, called “statuario”, being particularly prized1. This was the material used to carve most of the statues of Greek and Roman gods discovered in modern times2. Carrara marble was particularly valued in early modern art. Already Giorgio Vasari wrote about it: “in the mountains of Carrara in the Carfagnana, near to the heights of Luni, there are many varieties of marble… The most abundant kind is pure white and milky in tone; it is easy to work and quite perfect for carving into figures.”3. It is this marble that became the material for the most famous religious representations of Renaissance and Baroque art, carved by Michelangelo and Gian Lorenzo Bernini 4. White marble was given its true apotheosis by the father of art history, Johann Joachim Winckelmann, for whom it became synonymous with the universal beauty of ancient sculpture5. According to the author 1 T.J. Żuchowski, Poskromienie materii. Michał Anioł, Bernini, Canova, Poznań 2011, s. 13–29. 2 W epoce nowożytnej odkrywano głównie rzeźby marmurowe, figury wykonane z brązu zostały w większości odkryte później. C.C. Mattusch, In Search of the Greek Bronze Original, „Memoirs of the American Academy in Rome. Supplementary Volumes” 1, 2002, s. 99–115. JSTOR, www.jstor.org/stable/4238448. [dostęp 10.12.2020]. 3 G. Vasari, Żywoty najsławniejszych malarzy, rzeźbiarzy i architektów, tłum. K. Estreicher, t. 1, Warszawa–Kraków 1980, s. 98. Zob. też: K. Mikocka-Rachubowa, Marmur w rzeźbie epoki „Grand Tour”, w: Materiał rzeźby. Między techniką a semantyką, /Material of Sculpture. Between technics and semantics, red. A. Lipińska, Wrocław 2009, s. 489–503. 4 Żuchowski 2011, jak przyp. 1, s. 53–213. 5 Zob. M. Wagner, Reinheit und Gefährdung. Weißer Marmor als ästhetische und ethnische Norm, w: Materiał rzeźby 2009, jak przyp. 3, s. 232–234. J.J. Winckelmann wielokrotnie analizował piękno białego marmuru, szczególnie ceniąc marmur paryjski. Podkreślał też, iż doskonała rzeźba antyczna nie ma polichromii. Opisując posąg Diany z pozostałością kolorowej polichromii, wskazywał, że jest ona 1 T.J. Żuchowski, Poskromienie materii. Michał Anioł, Bernini, Canova [Taming the Matter. Michelangelo, Bernini, Canova], Poznań 2011, pp. 13–29. 2 In the early modern era it was mainly marble sculptures that were discovered, bronze statues were generally discovered later. C.C. Mattusch, In Search of the Greek Bronze Original, “Memoirs of the American Academy in Rome. Supplementary Volumes” 1, 2002, pp. 99– 115. JSTOR, www.jstor.org/stable/4238448. [access date 10.12.2020]. 3 G. Vasari, Vasari on Technique, transl. L. S. Maclehose, New York 1907, p. 45. [Translator’s note: in the original text G. Vasari, Żywoty najsławniejszych malarzy, rzeźbiarzy i architektów, transl. K. Estreicher, vol. 1, Warszawa–Kraków 1980, p. 98.] Cf. also K. Mikocka-Rachubowa, Marmur w rzeźbie epoki “Grand Tour” [Marble in the Sculpture of the “Grand Tour” Era], in: Materiał rzeźby Między techniką a semantyką, / Material of Sculpture. Between Technics and Semantics, ed. A. Lipińska, Wrocław 2009, pp. 489–503. 4 Żuchowski 2011, as in footnote 1, pp. 53–213. 5 Cf. M. Wagner, Reinheit und Gefährdung. Weißer Marmor als ästhetische und ethnische Norm, in: Materiał rzeźby 2009, as in footnote 3, pp. 232–234. J.J. Winckelmann frequently analysed the 28 of The History of Ancient Art, the ancient gods could fully display their beauty only in white marble because, as he wrote, “colour assists beauty; generally it heightens beauty and its forms, but it does not constitute it… As white is the colour which reflects the greatest number of rays of light… a beautiful body will, accordingly, be the more beautiful the whiter it is”6. Winckelmann’s readers, followers of his aesthetics and enthusiasts of ancient statues, unable to purchase original antique sculptures due to legal or financial constraints, ordered copies of them, among which those made in Carrara marble were among the most sought after7. White marble thus became the material identified with the beauty of sculpture, which, together with the statues made from it, created the canon of classical art. The recognition of marble as the noblest of materials also found resonance in Polish thought on art and sculptural practice not only in the 18th century, but also in the following one. This study will attempt to show the semantics of marble in Polish sculpture in the long nineteenth century, especially in its second half. Starting from the presentation of the role and significance of marble in the classical sculptural theory and practice, it will be shown how it was used in the sculpture of the later period, when this coherent theory disintegrated, and instead of art harmoniously combining matter and ideas, a postulate of art liberated from matter and sensuality would be formulated, showing the world according to the “spirit”. The ground for this analysis will be sacred sculpture, the fullest embodiment of “spiritual art”. For Polish and other sculptors, the unquestionable centre of sacred art was Italy, especially Rome, which is why this article will focus on Polish artists who travelled to Italy. The question (...truncated)