Zasada wzajemnego zaufania państw członkowskich Unii Europejskiej jako podstawa budowania europejskiej przestrzeni karnej

Aleksandra Cecylia Statkiewicz Zasada wzajemnego zaufania państw członkowskich Unii Europejskiej jako podstawa budowania europejskiej przestrzeni karnej Folia Iuridica Wratislaviensis 3/1, 11-86 2014 Folia Iuridica Wratislaviensis 2014, vol. 3 (1), 11–86 Aleksandra Cecylia Statkiewicz Uniwersytet Wrocławski Zasada wzajemnego zaufania państw członkowskich Unii Europejskiej jako podstawa budowania europejskiej przestrzeni karnej Wstęp Rozwój integracji między państwami członkowskimi Unii Europejskiej obserwowany szczególnie w ostatnich latach, znaczne rozszerzanie jej zakresu obejmującego początkowo jedynie współpracę gospodarczą doprowadziły do zaistnienia niespotykanej formy współdziałania suwerennych państw. Proces ten nie był stopniową realizacją wstępnych założeń, wręcz przeciwnie, cechuje się cały czas dużym dynamizmem, a plany integracyjne często muszą być dostosowywane do sytuacji politycznej, gospodarczej czy społecznej. Zmiany zachodzące w ramach Unii Europejskiej (dalej: UE) nie ominęły również prawa karnego stanowiącego szczególnie wrażliwy obszar rezerwowany do tej pory wyłącznie dla państw, w których współpraca międzynarodowa prowadzona była jedynie na podstawie mechanizmów międzyrządowych. Dostrzegając te przemiany, zaczęto nawet w ostatnich latach stosować określenie „unijne prawo karne”. Choć nie jest to pojęcie spójne, podkreśla się w doktrynie słuszność przywoływania terminu na obecnym etapie współpracy. Początkowo wprawdzie traktowano Wspólnoty Europejskie jako „wspólnotę kupców”, a cele ekonomiczne stanowiły podstawę wszelkich działań, podejście to uległo jednak diametralnej zmianie, a zakres celów dzisiejszej UE znacznie się poszerzył1. Bez wątpienia w ramach UE tworzy się obecnie nowa sfera integracji regulująca kwestie prawa karnego. Oddziaływanie prawa unijnego na krajowe systemy karne stało się nieuniknione i coraz bardziej znaczące. Jednocześnie nie podaje się w wątpliwość, że prawo unijne w omawianym zakresie nie tworzy kompleksowego, spójnego systemu, ani też ku takiemu systemowi nie dąży. W doktrynie aktualny stan współpracy w sprawach karnych postrzegany jest jako rodzaj regionalnego systemu prawa karnego o dość chaotycznej strukturze. Podważa się nawet 1 H. Kuczyńska, Wspólny obszar postępowania karnego w prawie UE, Warszawa 2008, s. 48. 11 Aleksandra Cecylia Statkiewicz czasami stosowanie samego terminu „system”, twierdząc, że acquis UE w tym zakresie to jedynie zbiór standardów o charakterze materialnym, procesowym i wykonawczym wspólnych dla państw członkowskich. Uzasadnieniem takiego stanu rzeczy ma być funkcjonalny wybór elementów tworzących unijne prawo karne, dyktowany potrzebą efektywnej realizacji uzgodnionych polityk, lepszego zwalczania przestępczości stanowiącej centrum zainteresowania wszystkich państw członkowskich, przede wszystkim zorganizowanej przestępczości transgranicznej2. W tej pracy omówiona zostanie zatem sfera prawa karnego w wymiarze europejskim. Zakres przedmiotowy obejmuje współpracę państw w ramach struktur unijnych ze względu na jej innowacyjny charakter. Jednak wpływ dorobku Rady Europy także został uwzględniony, ponieważ bardzo często stanowił on znaczącą bazę dla powstających z trudem unijnych aktów prawnych. Analizie zostanie poddany zarówno charakter współpracy, jej znaczenie w odniesieniu do innych polityk UE, podstawa prawna, jak i kierunek rozwoju. Rozważania będą prowadzone z perspektywy stosunkowo nowego pojęcia w tym obszarze, tj. wzajemnego zaufania. Jak zostanie wykazane poniżej, wzajemne zaufanie coraz częściej zaczęło się pojawiać w orzecznictwie i literaturze przedmiotu jako podstawa i warunek konieczny dla rozwoju oraz efektywności współpracy państw członkowskich UE w omawianej dziedzinie. Obecnie niezaprzeczalna staje się zmiana paradygmatu prawa karnego, które tradycyjnie wywodziło swój byt z suwerenności państw. Niezaprzeczalne jest zjawisko dokonującej się internacjonalizacji systemu prawa karnego prowadzące do głębokich zmian w relacji jednostka–państwo ze względu na powierzenie UE części prawnokarnych kompetencji państwa3. W tym kontekście zostanie postawiona teza o następującej instytucjonalizacji wzajemnego zaufania. Stąd też w pracy pojawia się sformułowanie mówiące o zasadzie wzajemnego zaufania jako kluczu do zrozumienia obecnych i przyszłych działań UE w zakresie tworzonej wspólnej przestrzeni w sprawach karnych. Praca składa się z trzech rozdziałów. W pierwszym rozdziale przedstawiony zostanie obszar prawa karnego w kontekście unijnym. Poddane analizie zostaną: pojęcie Europejskiej Przestrzeni Karnej, podstawa prawna tej sfery, jej rozwój w prawie pierwotnym i wtórnym UE oraz w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości (dalej: TS) UE. W rozważaniach tych będą ukazane: wyjątkowość systemu unijnego i powstającego w jego ramach obszaru karnego, szczególna wrażliwość obszaru prawa karnego oraz kontrowersje wynikające z wprowadzania mechanizmów ponadnarodowych w tej dziedzinie współpracy. 2 3 12 M. Królikowski, Istota europejskiego prawa karnego, [w:] A. Grzelak, M. Królikowski, A. Sakowicz (red.), Europejskie prawo karne, Warszawa 2012, s. 3. Ibidem, s. 3. Zasada wzajemnego zaufania państw członkowskich Unii Europejskiej jako podstawa budowania... W rozdziale drugim zostanie przedstawiona zasada wzajemnego zaufania jako uzasadnienie, warunek konieczny, spoiwo budowanej Europejskiej Przestrzeni Karnej. Analizie poddana zostanie natura tej zasady oraz postawiona będzie teza o jej normatywnym charakterze. Najpierw będą podjęte będą próby zdefiniowania zasady wzajemnego zaufania oraz określenia zakresu jej zastosowania. Z powodu braku jednoznacznej podstawy w prawie UE rozważania oparte zostaną przede wszystkim na orzecznictwie TS. Zostaną omówione wybrane wyroki TS w zakresie prawa karnego. Punkt wyjścia stanowi jeden z najdonioślejszych wyroków w tej dziedzinie wydany w 2003 roku w sprawie Gözütok i Brügge4. W zakończeniu rozdziału drugiego zostaną przedstawione kwestie naruszenia zasady wzajemnego zaufania przez państwa, granice jej zastosowania, a także zagrożenia wynikające z budowania na jej podstawie Europejskiej Przestrzeni Karnej. W rozdziale trzecim natomiast analizie zostanie poddany wymiar funkcjonalny zasady wzajemnego zaufania – jej zastosowanie w konkretnych instrumentach prawnych przyjętych przez UE. Będą wykazane liczne współzależności i złożone relacje w stosunku do innych zasad i mechanizmów współpracy budujących Europejską Przestrzeń Karną, przede wszystkim zasady wzajemnego uznawania i harmonizacji ustawodawstw krajowych. Zostanie zanalizowane również zastosowanie zasady wzajemnego zaufania na różnych etapach integracji. Na początku zostanie podkreślona rola acquis Rady Europy w tworzeniu i wzmacnianiu zasady, a następnie akcent zostanie położony na liczne inicjatywy o różnorodnym charakterze podejmowane w ramach samej UE, służące dalszemu tworzeniu i wzmacnianiu zasady wzajemnego zaufania. Wnioski końcowe natomiast mają służyć ewaluacji obecnego dorobku (...truncated)