Naruszenia reguły zakonnej przez Krzyżaków i ich karanie w Prusach w pierwszej połowie XV w.

Michalina Duda, Sławomir Jóźwiak Naruszenia reguły zakonnej przez Krzyżaków i ich karanie w Prusach w pierwszej połowie XV w. Kwartalnik Prawa Publicznego 12/3-4, 31-46 2014 K W A R T A L N I K P R A W A ROK • XII • NR 3–4/2014 UKSW – P U B L I C Z N E G O WARSZAWA • ISSN 1642-9591 Michalina Duda*, Sławomir Jóźwiak** NARUSZENIA REGUŁY ZAKONNEJ PRZEZ KRZYŻAKÓW I ICH KARANIE W PRUSACH W PIERWSZEJ POŁOWIE XV W. Regulacje wspólnotowego życia monastycznego (Statuty) wszystkich zakonów rycerskich, redagowane stopniowo wraz z sukcesywnym powoływaniem do istnienia tych instytucji (XII-XIII w.), przewidywały różnego rodzaju kary za wszelkie naruszenia zasad obowiązujących ich członków. Przy czym od samego początku w najstarszych i najważniejszych lewantyńskich zakonach rycerskich istniały w tym względzie pewne różnice proceduralne. Najważniejsza polegała na tym, że w źródłach normatywnych templariuszy i joannitów występki poszczególnych członków były rozpatrywane według gradacji wymierzanych za nie kar (innymi słowy, najpierw definiowano odnośne kary, a następnie dopasowywano do nich popełniane czyny), podczas gdy u Krzyżaków każdorazowe przewinienia zakonników w zależności od ich wagi były od razu klasyfikowane w poszczególnych kategoriach. Dlatego też na przykład u templariuszy była aż dziesięciostopniowa skala przewidywanych rozstrzygnięć: od uniewinnienia aż do usunięcia z zakonu, podczas gdy u Krzyżaków tylko czterostopniowa. Ponadto w źródłach normatywnych templariuszy rzadziej także precyzowano czas odbywania wymierzanych kar (z wyjątkiem błahych), gdyż w wielu przypadkach był on uzależniony od decyzji wielkiego mistrza i głównej kapituły Zakonu. W Ustawach dwóch najstarszych * Mgr Michalina Duda – Doktorantka na Wydziale Nauk Historycznych, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu. ** Prof. dr hab. Sławomir Jóźwiak – Zakład Historii Krajów Niemieckich, Instytut Historii i Archiwistyki, Wydział Nauk Historycznych, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu. KPP 3–4/2014 32 Michalina Duda, Sławomir Jóźwiak lewantyńskich zakonów rycerskich (templariusze i joannici) definiowano również czyny podlegające karze (takie jak na przykład przyłączenie się do muzułmanów lub pogan), których nie brano pod uwagę u Krzyżaków. W skali globalnej w normatywnych źródłach zakonów rycerskich zdarzały się także pewne dostrzegalne różnice w klasyfikowaniu wagi przewinień i wymierzanych za nie kar1. Przedmiotem analiz podjętych w niniejszym artykule będzie próba szczegółowego omówienia dotychczas niepodejmowanych przez badaczy kwestii postępowania wobec łamania zasad życia wspólnotowego przez członków zakonu krzyżackiego w Prusach, kar przewidzianych za poszczególne przewinienia oraz ich wykonywania w ujęciu dynamicznym (między XIII a połową XV w). Zagadnienia te zostaną przedstawione w świetle źródeł normatywnych obowiązujących w zakonie krzyżackim oraz piętnastowiecznej praktyki. Natomiast sama procedura postępowania wobec obwinionych zakonników (sposoby ujawniania nieprawidłowości, świadkowie, zeznania, dowody, przyznanie się oskarżonego, kolegialne rozpatrywanie sprawy przez wielkiego mistrza i członków kapituły głównej Zakonu, orzeczenie kary i jej ogłoszenie) nie będzie tutaj rozpatrywana, gdyż kwestia ta była już w literaturze przedmiotu omawiana2. W przypadku zakonu krzyżackiego odpowiednie regulacje zasad życia wspólnotowego obowiązujące jego członków zostały szczegółowo ujęte w Statutach (obejmujących Regułę, Ustawy i Zwyczaje) istniejących już na pewno przed połową XIII w. (choć pierwszy zachowany rękopis tych przepisów pochodzi dopiero z 1264 r.). Chronologicznie najstarsza była z pewnością Reguła, będąca kalką tych, które w XII w. otrzymały zakony templariuszy i joannitów. Tyle że akurat w tego rodzaju zbiorach praw życia wspólnotowego kwestia przewinienia i sankcji była rozpatrywana bardzo ogólnie. W przypadku Reguły zakonu krzyżackiego krótko odniesiono się do tego jedynie w akapicie 36 zatytułowanym „Jak bracia powinni czynić zadośćuczynienie za swoje przewinienia”. Stwierdzano tam, że „jeśli brat słowami lub czynami, lub w inny sposób drobną winę popełnił, wtedy powinien upraszać (o przebaczenie – przyp. aut.) u swojego przełożonego, pod okiem którego winien dobrowolnie czynić zadośćuczynienie. Za drobne wykroczenie mała pokuta powinna być wyznaczana, chyba że brat często popełnia lekkie przewinienia; wówczas należy mu za to dłuższą i większą karę wyznaczyć. Powinno być tak, że gdyby wina, którą on zechce zataić, została odkryta przez kogoś innego, wówczas należałoby go sprawiedliwie tym ciężej ukarać. Jeśli jego wykroczenie jest duże, powinien zostać odosobniony od społeczności braci i nie jeść z nimi przy stole, ale 1 Podsumowanie dotychczasowej wiedzy na ten temat – zob. A. Demurger, Pénalités [w:] Prier et combattre. Dictionnaire européen des ordres militaires au Moyen Âge, red. N. Bériou, P. Josserend, Paris 2009, s. 707-708. 2 Por. I. Sterns, Crime and Punishment among the Teutonic Knights, „Speculum” 1982, nr 1, s. 92; K. Militzer, Von Akkon zur Marienburg. Verfassung, Verwaltung und Sozialstruktur des Deutschen Ordens 1190-1309, Marburg 1999 (Quellen und Studien zur Geschichte des Deutschen Ordens, Bd. 56), s. 88-90. Naruszenia reguły zakonnej przez Krzyżaków i ich karanie w Prusach w pierwszej połowie XV w. należałoby go sadzać oddzielnie. Powinien być (także) całkowicie poddany woli i zarządzeniom mistrza i braci, aby mógł być ocalony w dniu sądu (ostatecznego)”3. Szczegółowo, wraz z dokładną, czterostopniową charakterystyką rodzajów czynów zabronionych i przewidywanych za nie kar, kwestia ta na piśmie została sformalizowana dopiero w Ustawach i po części w Zwyczajach. Wydaje się, że podział przewinień na cztery kategorie zakon krzyżacki przejął od dominikanów4. Jako pierwsze były rozpatrywane przewinienia zwykłe. Za takie uznawano następujące czyny: wysyłanie (lub przewożenie) obcego listu, zadawanie się z kobietami o wątpliwej reputacji w trakcie podróży, pełna pożądliwości mowa na temat grzechu, kłamstwo w podstępnym zamiarze, samowolne oddalenie się z domu zakonnego lub pozostawanie poza nim przez jakiś czas, spożywanie posiłku ze świeckimi poza konwentem, jednak w miejscu, w którym był klasztor należący do Zakonu, wyśmiewanie się ze współbraci, wypominanie dawnych kar, nieuzasadnione bicie sług, angażowanie się w zakazane polowania a także oddawanie się grom hazardowym. Jako karę za te przewinienia przewidywano chłostę na cotygodniowej niedzielnej kapitule (w wymiarze czasowym od jednego do trzech tygodni), pozbawienie posiłku na okres od jednego do trzech dni, a następnie jego samotne spożywanie przy ograniczonej ilości jedzenia i przy nieprzykrytym stole. Gdyby brat zakonny sam się przyznał do występku i żałował, można było mu po pewnym czasie w części lub w całości darować karę. Analogiczne postępowanie (z pewnymi modyfikacjami) przewidywano w trakcie wypraw wojennych5. Na przewinienia cięższe (drugiego stopnia) brata-rycerza składały (...truncated)