Kryzys ekologiczny jako kryzys kultury = The Crisis of Ecology as a Crisis of the Culture

Mikołaj Niedek Kryzys ekologiczny jako kryzys kultury = The Crisis of Ecology as a Crisis of the Culture Humanistyka i Przyrodoznawstwo 7, 111-122 2001 HUMANISTYKA I PRZYRODOZNAWSTWO 7 Mikołaj Niedek Instytut Filozofii Uniwersytet Adama Mickiewicza w Poznaniu Institute of Philosophy University Adam Mickiewicz in Poznań KRYZYS EKOLOGICZNY JAKO KRYZYS KULTURY The Crisis of Ecology as a Crisis of the Culture S ł o w a k l u c z o w e : kryzys ekologiczny, cy wilizacja, kulturalizm, filozofia ekologii. K e y w o r d s : ecological crisis, civilisation, cullturalism, ecological philosophy. Streszczenie Abstract Autor tekstu przeprowadza refleksję nad rela cją między problematyką kryzysu ekologicznego i kryzysu kultury. Porównuje ujęcie kryzysu kulturowo-cywilizacyjnego Floriana Znanieckiego ze współczesnym ujęciem problematyki środowisko wej. Postuluje istnienie jedności problematyki kryzysu, uznając teorie kryzysu kulturowego i ekologicznego za przejaw fundamentalnej sytua cji kryzysowej w systemie relacji człowiek - czło wiek i człowiek - przyroda, wynikającej z de gradacji systemu aksjologicznego, wyznaczającego stosunek kultury do jej przyrodniczego otoczenia. Autor sądzi, iż interdyscyplinarna i całościowa dziedzina refleksji, jaką jest filozofia ekologii, może przełamać dualizm między naturalistycznym i kulturalistycznym redukcjonizmem, umożliwiając stworzenie całościowej i adekwatnej perspektywy poznawczej na ludzką rzeczywistość. Pozwala to na właściwy wgląd w sytuację kryzysową i taką jej diagnozę, która prowadzić może do podjęcia dzia łań umożliwiających przezwyciężenie kryzysu cywilizacyjno-ekologicznego. The article argues that there is a close relation ship between the reflection on the crisis of culture and the present ecological crisis. The main thesis of the article is that the cultural and ecological crisis of our times are aspects of the same fun damental crisis. In order to overcome it, we need to create a new system of values, which will enable us to transcend the presently dominating materialist-consumptive values. The author’s spe cific focus is a comparative analysis of the ap proach of the Polish philosopher and sociologist, Florian Znaniecki, with the present debates within ecological circles. The author suggests that Eco-philosophy, con ceived as a holistic interdisciplinary matrix, could by a useful tool for the understanding of the present crises as well as overcoming them, es pecially on the ecological level. Such an approach, via Eco-philosophy, will not only enable us to understand the present situation but also construct future scenarios within which we can make diag noses and construct models for future action. I l l Niniejszy tekst ma na celu rozważenie relacji pomiędzy problematyką kryzysu ekologicznego i kryzysu kultury. Refleksja tu prezentowana prowadzona jest z perspektywy badawczej filozofii ekologii, starającej się zapośredniczyć w inter dyscyplinarnym i całościowym spojrzeniu na rzeczywistość człowieka dwa zasad nicze sposoby jej ujmowania: naukowo-przyrodnicze i humanistyczne1. W aspekcie poznawczym filozofia ekologii ma na celu przezwyciężenie dualiz mu między opcjami poznawczymi, usiłującymi wyjaśnić człowieka bądź wyłącznie w kategoriach naturalistycznych (naukowo-przyrodniczych), bądź kulturalistycznych (humanistycznych), czyli zredukować go do porządku Natury (naturalizm) lub Kultury (kulturalizm). Przedstawione to zostanie na przykładzie takiego ujęcia problematyki współczesnego fenomenu kryzysu, w którym kryzys ekologiczny, kultury, cywilizacji, człowieczeństwa, wartości jawić się będą jako przejawy jednego i fundamentalnego kryzysu systemu relacji: człowiek - człowiek i czło wiek - przyroda. Wiodącą kwestią jest tutaj pytanie, czy kryzys kulturowo-cywilizacyjny i przyrodniczo-ekologiczny to dwa różne zjawiska, czy też przejawy jednego i tego samego globalnego kryzysu? W tekście poruszam także zagadnienia bardziej formalne: czy „kryzys” jest kategorią opisową, czy normatywną; oraz czy jest on - w szczególności ekologiczny - kategorią naukowo-empiryczną, czy może teoretyczno-filozoficzną? Założeniem, jakie tu przyjmuję, jest postulowana jedność problematyki kryzysu, pozwalająca mówić nie tylko o jej konkretyzacjach w danej teorii kryzysu, ale jako 0 pewnej dynamicznej całości teoretycznej. Postuluję istnienie mniej lub bardziej koherentnego przejścia teoretycznego pomiędzy modernistyczną problematyką kryzysu kultury i cywilizacji a współczesną problematyką ekologiczną (kryzysu ekologicznego). Uważam, iż potrzebne jest poświęcenie konkretnej monografii zagadnieniu rozwoju problematyki kryzysu, od kryzysu kultury do kryzysu ekologi cznego. Tezą, którą pragnę tu wyeksponować, jest istnienie związku przyczynowego pomiędzy funkcjonującym w danej kulturze systemem wartości, wyznaczającym 1regulującym jej życie, a zjawiskami patologicznymi w przyrodniczym środowisku funkcjonowania tej kultury, stanowiącymi konsekwencje jej takiego, a nie innego aksjologicznego profilu12. Problematykę tę można rozpatrywać jako problem kryzy su cywilizacji, która jest strukturą wyznaczaną z jednej strony (niejako od wewnątrz) przez kulturę, z drugiej zaś przez uwarunkowania przyrodnicze. Cywili 1 W tekście stosuję optykę badawczą kulturalistycznej filozofii ekologii, jako znaczącej współcześ nie opcji filozofii ekologicznej. Zob. A. P apuziński, Życie, Nauka, Ekologia. Prolegomena do kulturalistycznej filozofii ekologii, Bydgoszcz 1998. 2 Pogląd o kulturowo-świadomościowych źródłach współczesnego kryzysu ekologicznego oraz jego aksjologicznej istocie - jako istotnej perspektywie i przestrzeni jego interpretacji - lansują autorzy ekofilozoficzni: A. P apuziński, Świadomość ekologiczna a kultura, [w:] Wprowadzenie do filozoficznych problemów ekologii, pod red. A. Papuzińskiego, Bydgoszcz 1999; Z. H ull, Problemy filozofii ekologii, [w:] ibidem; K. W aloszczyk , Kryzys ekologiczny w świetle ekofilozofii, Łódź 1996. 112 zacja jako taka funkcjonuje bowiem poprzez eksploatację zasobów naturalnych (odnawialnych i nieodnawialnych) oraz poprzez ludzką aktywność kulturową: pracę, działalność organizacyjną, społeczną, ekonomiczną, polityczną, edukacyjną, innowacyjność techniczną i teoretyczną. Te z kolei uwarunkowane są przez przyjęte i funkcjonujące systemy wartości, nie zawsze explicite rozpoznane, a wyznaczające normy, zasady i cele postępowania człowieka3. Odniesieniem dla przeprowadzanych tu analiz problematyki kryzysu będzie z jednej strony ujęcie kryzysu kulturowo-cywilizacyjnego Floriana Znanieckiego4, z drugiej zaś współczesne, interdyscyplinarne i systemowe ujęcia kryzysu ekologi cznego5. Elementem zapośredniczającym te ujęcia będzie nie tylko formalna kategoria kryzysu, lecz idea, że opisują one z różnych perspektyw czasowych (początku i końca XX wieku) i teoretycznych jeden i ten sam proces. Rozważania powinny mieć na uwadze zasadnicze rozróżnienie dwóch płaszczyzn dyskursu: epistemiczną i ontyczną. „Można bowiem dyskutować na temat (...truncated)