Działalność towarzystw oświatowych w Tarnowie w latach autonomii galicyjskiej

Rozprawy z dziejów oświaty, t. XVII/1974 BRONISŁAW JAŚKIEWICZ DZIAŁALNOŚĆ TOWARZYSTW OŚWIATOWYCH W W LATACH AUTONOMII GALICYJSKIEJ TARNOWIE I. TOWARZYSTWA OŚWIATOWE W GALICJI Autonomia w Galicji i na Śląsku Cieszyńskim upodabniała prawnie stosunki miejscowe do panujących już w konstytucyjnych krajach Zachodu. Pracę oświatową krępowały jednak liczne więzy, m. in. pozostałości z okresu pańszczyźnianego, które wycisnęły ślad na psychice ludności, a zarazem upośledzenie gospodarcze Galicji. Instytucje kierownicze kraju znalazły się w rękach arystokracji i szlachty. Było to konsekwencją klęski demokracji, która w okresie Wiosny Ludów nie uzyskała poparcia mas. Już w latach sześćdziesiątych XIX w. stanęły przed władzami autonomicznymi nabrzmiałe problemy społeczne kraju wchodzącego w okres kapitalizmu, a przede wszystkim stworzenie przemysłowego mieszczaństwa i podniesienie klasy chłopskiej. Rozwiązanie ich stworzyć by mogło siłę społeczno-polityczną, przeciwstawiającą się dominującej w kraju sile szlachecko-arystokratycznej i nakłoniło ją do zwalczania wszelkiej pracy o charakterze gospodarczym czy kulturalno-oświatowym na gruncie miejskim i wiejskim. Przedstawiciele obozu konserwatywno-stańczykowskiego występowali przeciw przymusowi szkolnemu i oświacie jako źródle niezadowolenia społecznego 1 . Wrogie nastawienie konserwatystów w sejmie wobec powszechności, przymusowości i świeckiego charakteru szkoły ludowej, dominujący wpływ klerykalizmu, prześladowanie postępowych elementów wśród nauczycielstwa, głodowe pensje nauczycieli ludowych i obniżanie poziomu ich wykształcenia wpływały na utrzymanie się w Galicji najwyższego spośród krajów monarchii austriackiej procentu analfabetów. Na skutek tego 1 W. F e l d m a n , Stronnictwa i programy polityczne w Galicji 1846—1906, t. I, Kraków 1907, s. 182, t. II — s. 15, 19; H. R a d l i ń s k a , Oświata dorosłych, Warszawa 1947, s. 84—85; S. K i e n i e w i c z , Historia Polski 1795—1918, Warszawa 1968, s. 312—313. 106 BRONISŁAW JAŚKIEWICZ analfabetyzm w Galicji przybrał zatrważające rozmiary. Na podstawie danych z trzech kolejnych dziesiątków lat procent analfabetów przedstawiał się następująco: w 1880 r. — 77% ogółu ludności, w 1890 — 67%, a jeszcze w 1900 na 5 124 325 mieszkańców przypadało 2 868 052 analfabetów, czyli 58%. Ten wysoki procent analfabetów i niewystarczająca sieć szkół, do których jeszcze w latach dziewięćdziesiątych XIX w. uczęszczało zaledwie 68% ogólnej liczby dzieci w wieku szkolnym, skłoniły postępowe elementy społeczeństwa galicyjskiego do prac nad podniesieniem oświaty szkolnej i pozaszkolnej 2 . W latach sześćdziesiątych XIX w., z inicjatywy obozu liberalno-demokratycznego zaczyna się ruch społeczno-ekonomiczny i kulturalno-oświatowy wśród mieszczaństwa, jak również próby ożywienia pracy oświatowej wśród chłopów. Niewielka grupa ofiarnych pionierów z bliskim Franciszkowi Smolce młodym dziennikarzem Tadeuszem Romanowiczem, wykorzystuje możliwości prawne, inicjuje stowarzyszenia samopomocowe i zarobkowe, kasy zaliczkowe, straże pożarne, stowarzyszenia gimnastyczne, pedagogiczne, wydawnictwa tanich książek, Gwiazdy Rzemieślnicze, towarzystwa oświatowe 3 . Pracę na odcinku wiejskim podjęło już na parę lat przed powstaniem styczniowym grono kobiet lwowskich, zorganizowane przez Zofię Romanowiczównę w Stowarzyszenie im. Klaudii Potockiej, od którego ten ruch nazwano klaudynkami. Początkowo Stowarzyszenie stawiało sobie zadania wyłącznie samokształceniowe. Później, pod wpływem korespondencji z Poznania Tworzymira (ks. Józefa Romana Chociszewskiego) na łamach lwowskiego „Dziennika Literackiego", podjęło akcję na polu szerzenia czytelnictwa wśród ludu i fundowania stypendiów dla biednych synów chłopskich. Klaudynki założyły w Sokalu pierwszą w Galicji czytelnię dla ludu 4 , a następnie czytelnie w Brodach, Złoczowie, Olesku, Wełdzierzu, Gródku, Dubiecku, Szczercu, Komarnie, Rudkach i innych miasteczkach oraz wsiach przeważnie wschodniej Galicji, jak również dla młodzieży rzemieślniczej w stolicy kraju Lwowie. Wyniki patriotycznej działalności oświatowo-kulturalnej klaudynek uwydatniały się również w sferze politycznej, m. in. licznym udziałem młodzieży rzemieślniczej z czytelni lwowskiej i chłopów haczowskich w powstaniu ! S w i a t i o m d r [S. Z a l e s k i ] , Ciemnota Galicji w świetle cyfr i faktów 1772—1902. Czarna księga szkolnictwa galicyjskiego, Lwów 1904, s. 179—180; J. H u 1 e w i с z, Zarys dziejów pracy kulturalno-oświatowej, Warszawa 1960 (TWP, skrypt), t. II, s. 86—87. 3 H . R a d l i ń s k a , Oświata dorosłych, s. 84—85. 4 Pod pojęciem czytelni nie należy rozumieć czytelni w dzisiejszym słowa tego znaczeniu, lecz raczej połączenie wypożyczalni ze świetlicą. Zob. Z. R o m a n o w ic z ó w n a, Klaudynki, Lwów 1913, s. 14—15, DZIAŁALNOŚĆ TOWARZYSTW OŚWIATOWYCH W TARNOWIE 107 1863 r. W zmienionej, szczątkowej formie jako Kółko im. Klaudii Potockiej przetrwało do początków lat dziewięćdziesiątych XIX w. W związku z rozwojem działalności Towarzystwa Oświaty Ludowej i powstaniem Towarzystwa Szkoły Ludowej rozwiązało się i przekazało swoje fundusze na rzecz Skarbu Narodowego w Rapperswillu i społecznych organizacji kobiecych. Stowarzyszenie przygotowało do pracy oświatowej, pojmowanej w duchu narodowym i solidarystycznym, spory zastęp kobiet z klasy mieszczańskiej i ziemiańskiej5. W 1866 r. demokrata szlachecki Alfred Młocki utworzył we Lwowie komitet, który przystąpił do systematycznego wydawania książeczek ludowych i rozpowszechniania ich bezpośrednio wśród chłopów z pominięciem zwykłych dróg handlowych. W 1867 wymieniony komitet przeorganizowano na lwowskie Towarzystwo Oświaty Ludowej. Towarzystwo zamierzało ogarnąć siecią swych oddziałów powiatowych i czytelń całą Galicję. Wynikiem jego kilkuletniej działalności było zorganizowanie kilkunastu oddziałów powiatowych, założenie kilkudziesięciu czytelń i opublikowanie kilku książek. Wkrótce jednak upadło ono wskutek braku funduszów na dalszą działalność6. Zbliżone założenie i zakres działalności reprezentowało krakowskie Towarzystwo Przyjaciół Oświaty. Skupiło w swych szeregach, obok demokratów szlacheckich, z którymi związany był założyciel i rzeczywisty kierownik Franciszek Trzecieski, również przychylniejsze wówczas oświacie elementy spośród starych konserwatystów krakowskich takich, jak hr. Adam Potocki, i wchodzących w życie polityczne młodych stańczyków, m. in. Józefa Szujskiego7. W programie działalności postawiło jako naczelne zadanie szerzenie oświaty na wsiach8. W rzeczywistości 5 Z. R o m a n o w i c z ó w n a , op. cit., s. 1—90; J. S t a p i ń s к i, Pamiętniki, do druku przygotował oraz wstępem i przypisami opatrzył K. Dunin-Wąsowicz, Warszawa 1959, s. 174—175; S. R y m a r , Haczów, wieś ongiś królewska (1350—1960), Kraków 1960, s. 223—224; J. B i a ł y n i a Chołodecki, Półwiekowa przeszłość Stowarzyszenia Katolickiej Młodzieży Rękodzielniczej „Skała" we Lwowie, Lwów 1906, s. 109. 6J. A m b o r s k i , Sprawa oświaty lud (...truncated)