Wolność zrzeszania się w związki zawodowe w aktach prawa międzynarodowego

Żaneta Grygiel-Kaleta Wolność zrzeszania się w związki zawodowe w aktach prawa międzynarodowego Roczniki Administracji i Prawa 12, 283-297 2012 Żaneta Grygiel-Kaleta* WOLNOŚĆ ZRZESZANIA SIĘ W ZWIĄZKI ZAWODOWE W AKTACH PRAWA MIĘDZYNARODOWEGO UWAGI OGÓLNE Wolność zrzeszania się jest jedną z podstawowych swobód człowieka, mocno utrwaloną w prawodawstwie międzynarodowym, które w drodze ratyfikacji stało się częścią polskiego porządku prawnego. Niniejszy rozdział traktuje o międzynarodowych standardach, które zostały wprowadzone zarówno przez akty prawa o charakterze uniwersalnym, jak i regionalnym, a których nie sposób pominąć przy holistycznym ujęciu problematyki zrzeszania się w związki zawodowe. Uwzględnione zostały także postanowienia aktów, które nie mają mocy wiążącej, jednakże wyznaczają oczekiwane standardy w zakresie wolności związkowej, do których państwa członkowskie powinny dążyć, które są pożądane i niezbędne do osiągnięcia nadrzędnych celów, takich jak urzeczywistnienie ideałów wolnej istoty ludzkiej korzystającej z wolności obywatelskiej i politycznej, zasad demokracji i sprawiedliwości społecznej. Wskazany został także krąg podmiotów, którym międzynarodowe akty prawne przyznają wolność zrzeszania się, a także formę jego ujęcia – jako sferę wolności lub praw nadanych jednostce. W pierwszej kolejności należy odnieść się do istoty pojęcia wolności zrzeszania się w związkach zawodowych. Stanowi ona jeden z fundamentów, na którym opiera się zbiorowe prawo pracy. Jej źródłem nie jest wola ustawodawcy, ale zakorzeniona w prawie naturalnym1 przyrodzona godność istoty ludzkiej. Jest sferą swobód przysługujących jednostce tylko dlatego, że jest człowiekiem, wynikają z godności osoby ludzkiej2. Pierwsze regulacje uznające pracowniczą wolność zrzeszania się w związki zawodowe zostały ustanowione w art. 427 traktatu wersalskiego podpisanego 28 czerwca 1919 r.3 Traktat ujmuje je w kategorii prawa, które ma być zagwarantowane wszystkim – zarówno mgr; Uniwersytet Jagielloński. Zob. K.W. Baran, Podstawowe zasady prawa pracy, [w:] Zarys systemu prawa pracy, t. I: Część ogólna prawa pracy, red. K.W. Baran, Warszawa 2010, s. 670. 2 Por. P. Nowik, Związki zawodowe i organizacje pracodawców, [w:] Zbiorowe prawo pracy, red. E. Wronikowska, P. Nowik, Warszawa 2008, s. 41; Zakres pojęcia wolności zrzeszania się w związkach zawodowych zob. W. Sanetra, Wolności związkowe w świetle nowej ustawy o związkach zawodowych, „Przegląd Sądowy” 1991, nr 5-6, s. 5; L. Florek, Pojęcie i zakres wolności związkowej, [w:] Zbiorowe prawo pracy w XXI wieku, red. A. Wypych-Żywicka, Gdańsk 2010, s. 69 i n.; A. Dubownik, Prawo zrzeszania się w związki zawodowe pracowników sektora publicznego, PiZS 2002, nr 6, s. 18-26; A.M. Świątkowski, Polskie prawo pracy, Warszawa 2010, s. 402-404; Z. Salwa, Prawo pracy i ubezpieczeń społecznych, Warszawa 2007, s. 296; M. Kazimierczuk, Wolność zrzeszania się w związkach zawodowych, [w:] Wolność zrzeszania się w Polsce, red. M. Chmaj, Warszawa 2008, s. 129. 3 Ratyfikowany 10 stycznia 1920 r. * 1 284 ROCZNIKI ADMINISTRACJI I PRAWA. TEORIA I PRAKTYKA. ROK XII pracownikom, jak i pracodawcom i ma stanowić realizację zgodnych z prawem celów („The right of association for all lawful purposes by the employed as well as by the employers”). Swoboda zrzeszania się została uznana jako jedna z zasad o wyjątkowym i pilnym znaczeniu („special and urgent importance”). Traktat wersalski stanowi o prawie, a nie wolności, które ponadto ma być zgodne z celami systemu prawnego. Realizacja tego prawa nie ma charakteru bezwzględnego nakazu, a jedynie cel, do jakiego państwa-strony traktatu powinny dążyć, stan, jaki powinny zapewnić, o ile szczególne okoliczności na to pozwolą („so far as their special circumstances will permit”). Ponadto katalog podmiotów, którym zostało przyznane prawo tworzenia związków zawodowych, traktat ograniczył do kategorii pracowników („employee”), która ma wymiar węższy niż „worker”, a zatem osób zatrudnionych w ramach stosunków prawnopracowniczych. W realizacji tej wolności mają zostać uwzględnione szczególne warunki i możliwości każdego kraju. A zatem traktat wersalski nie ujmuje zrzeszania się w związki zawodowe w kategorii wolności, na straży której ma stać demokratyczne państwo prawa, ale jako uprawnienie, które zostaje przez państwo nadane pracownikom. Traktat przewiduje bowiem, iż różnice w zwyczajach, klimacie i obyczajach, możliwości gospodarcze i tradycje przemysłowe wpływają na trudność w natychmiastowej realizacji jednolitych warunków pracy. Zostaje zatem wprowadzona zasada prawa do zrzeszania się, której realizacja zostaje jednakże uzależniona od szeregu czynników różnicujących sytuację poszczególnych państw. W traktacie zostaje jedynie zwrócona uwaga na powyższe zagadnienie i ujęcie go jako celu, do realizacji którego należy dążyć, a nie w kategorii gwarancji jego realizacji. POWSZECHNA DEKLARACJA PRAW CZŁOWIEKA4 Powszechna Deklaracja Praw Człowieka, uchwalona przez Zgromadzenie Ogólne ONZ w 1948 r., stanowiąca wyraz walki człowieka o swoją wolność i godność, w art. 23 pkt 4 przyjmuje, że każdy człowiek ma prawo do tworzenia związków zawodowych i do przystępowania do związków zawodowych dla ochrony swych interesów. Przepis ten ujmuje zakres osób uprawnionych bardzo szeroko – nie odnosi się do kategorii pracowników, a nawet do osób świadczących pracę, uznając wolność do zrzeszania się w związkach zawodowych jako należną każdemu człowiekowi. Organizacje związkowe mają być powołane do rzeczywistej ochrony interesów ich członków. W świetle przepisów Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka należy nie tylko zapewnić swobodę w zakresie zrzeszania się w związki zawodowe, ale także nadać im uprawnienia, które pozwolą na rzeczywistą ochronę zrzeszonych w nich ludzi. W szczególności z punktu widzenia tego aspektu istotny jest fakt zakresu uprawnień związków międzyzakładowych i ponadzakładowych na gruncie polskiej ustawy w sytuacji, gdy pracownicy świadczący pracę w mikroprzedsiębiorstwach z oczywistych względów nie mogą zrzeszać się w związkach zakładowych. Wymóg liczby 10 uprawnionych członków do utworzenia związku zawodowego nałożony przez tę ustawę eliminuje bowiem wszelkie mikroprzedsiębiorstwa5 jako podmioty, w których zakładowy związek zawodowy może powstać. Jest to kwestia o tyle istotna, że mikroprzedsiębiorstwa stanowią znaczną część firm funkcjonujących na rynku polskim6. Powszechna Deklaracja Praw Człowieka uchwalona na trzeciej sesji Ogólnego Zgromadzenia ONZ w Paryżu dnia 10 grudnia 1948 r. 5 Zatrudniające poniżej 10 osób. 6 W 2010 r. na 3,9 mln firm 1 716,3 tys. to mikroprzedsiębiorstwa. 4 ŻANETA GRYGIEL-KALETA - WOLNOŚĆ ZRZESZANIA SIĘ W ZWIĄZKI ZAWODOWE... 285 Wolność zrzeszania się w związkach zawodowych wyprowadzona została w Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka z przyrodzonej godności istoty ludzkiej. Stanowi jednocześnie, że prawa człowieka mają być zagwarantowane przepisami prawa, aby człowiek nie musiał uciekać się do innych (...truncated)