Spór o filozofię moralną św. Tomasza z Akwinu : próba wskazania na źródła odmiennych stanowisk É. Gilsona i F. Van Steenberghena : na marginesie dyskusji M. Prokopa z artykułem W. Golonki

Izabella Andrzejuk Spór o filozofię moralną św. Tomasza z Akwinu : próba wskazania na źródła odmiennych stanowisk É. Gilsona i F. Van Steenberghena : na marginesie dyskusji M. Prokopa z artykułem W. Golonki Rocznik Tomistyczny 4, 397-410 2015 Izabella Andrzejuk ROCZNIK TOMISTYCZNY 4 (2015) ISSN 2300-1976 Spór o filozofię moralną św. Tomasza z Akwinu. Próba wskazania na źródła odmiennych stanowisk É. Gilsona i F. Van Steenberghena. Na marginesie dyskusji M. Prokopa z artykułem W. Golonki Słowa kluczowe: É. Gilson, F. Van Steenberghen, tomizm, filozofa moralna Prezentowany tekst w zamiarze autora miał spełniać dwa cele: po pierwsze – dotrzeć do przyczyn odmiennego postrzegania roli i pozycji Tomaszowego Komentarza do Etyki nikomachejskiej Arystotelesa w filozoficznej spuściźnie Akwinaty. I po drugie – uzupełnić polemikę Marka Prokopa z tekstem Wojciecha Golonki, zamieszczoną w poprzednim numerze „Rocznika To1 mistycznego”1. Nie tyle chodzi wprost o udział w rozpoczętej polemice, co właśnie o szersze zaprezentowanie sztuki komentatorskiej Tomasza z Akwinu na tle odmiennych stanowisk dwóch znanych historyków filozofii, mediewistów, co do zawartości komentarzy do Arystotelesa. Liczę na to, że ten artykuł uwypukli zarówno samodzielność filozofowania Tomasza, jak i pokaże wyraź- Artykuł odnosi się zatem do dwóch tekstów: W. Golonki, Saint Thomas d`Aquin en tant que philosophe: le problème des sources, „Rocznik Tomistyczny” 2 (2013), s. 183-193, oraz M. P. Prokopa, Tomasz z Akwinu – teolog czy filozof. Kilka uwag do artykułu W. Golonki „St Thomas d’Aquin en tant que philosophe: le problème des sources”, „Rocznik Tomistyczny” 3 (2014), s. 327-335. 397 Izabella Andrzejuk niej odniesienie Akwinaty do samego Arystotelesa i jego dzieł. Stosunek do Tomaszowej filozofii moralnej wyznaczyły w znacznej mierze opinie dwóch znanych historyków filozofii: Étienne Gilsona i Fernanda Van Steenberghena. Stanowiska obu uczonych – co do tego, gdzie Tomasz zawarł w sposób pełniejszy swoją filozofię moralną – były (jak się wydaje) rozbieżne. Van Steenberghen twierdził bowiem, iż Tomaszową etykę możemy przede wszystkim znaleźć w jego Komentarzu do Etyki nikomachejskiej Arystotelesa, natomiast Gilson kładł nacisk na Sumę teologii i Sumę przeciw poganom jako na źródła pełnej i dojrzałej myśli etycznej Akwinaty. Interesujący wydaje się fakt, że właściwie do tej pory nikt nie zajął jakiegoś zdecydowanego i znaczącego stanowiska w kwestii tych dwóch odmiennych opinii. Dyskusja między Gilsonem i Van Steenberghenem należy więc do nierozwiązanych, a obaj uczeni pozostali przy swoich poglądach. Wydaje się, że brak jakiejkolwiek kontynuacji tego „sporu” stanowi pewną lukę w dyskursie nad wartością komentarzy św. Tomasza do dzieł Arystotelesa. I choć prezentowany artykuł nie stawia sobie ambitnego celu, aby ostatecznie ustalić, kto we wspomnianym sporze miał rację, to jednak warto przynajmniej naświetlić kulisy tego sporu i wskazać na ewentualne przyczyny, które spowodowały odmienność stanowisk obu wybitnych historyków filozofii. Zanim jednak przejdziemy do omówienia poglądów Van Steenberghena i Gilsona, przyjrzyjmy się bliżej Tomaszowemu Komentarzowi do Etyki nikomachejskiej i jego warsztatowi komentatorskiemu. 1. Historyczne aspekty powstania Komentarza do Etyki nikomachejskiej Tomasz napisał swój Komentarz w latach 1271-1272, kiedy był profesorem na Uniwersytecie Paryskim. To sfalsyfikowało dawniejszy pogląd, że komentarze do Arystotelesa powstały w Studium Dominikańskim św. Sabiny. Z powodu wspomnianych poglądów na temat pochodzenia komentarzy lekceważono je, traktując jako formę wyjaśniania trudnej myśli Arystotelesa młodym semina- rzystom. R. A. Gauthier wykazał, że Komentarz do Etyki nikomachejskiej został napisany równolegle z II-II Summa theologiae2. Natomiast tekst Etyki nikomachejskiej, na którym Tomasz oparł swój komentarz, jest poprawioną wersją przekładu R. Grosseteste’a3. Tomasz, jeśli chodzi o sposób komentowania tekstów, dokonywał ich zgodnie z obowiązującymi w tym zakresie Nie bez znaczenia wydaje się fakt, że ta część Summa theologiae zawiera również problematykę etyczną, np. zagadnienie cnót kardynalnych. 3 J. A. Weisheipl OP, Tomasz z Akwinu. Życie, myśl i dzieło, tłum. Cz. Wesołowski Poznań 1985, s. 462. 2 398 Spór o filozofię moralną św. Tomasza z Akwinu... w średniowieczu zasadami 4 . Warto zwrócić jednak uwagę, że głównymi metodami nauczania w średniowiecznych uniwersytetach były wykłady i dysputy. Na wykład składało się czytanie przez nauczycieli poszczególnych tekstów wraz z ich wyjaśnianiem właśnie w formie komentarza. Od połowy XIII wieku teksty Arystotelesa znajdowały się na obowiązkowej liście dzieł czytanych i komentowanych na Wydziale Sztuk Uniwersytetu Paryskiego i w tym właśnie okresie – według opinii znawców średniowiecza – komentarze były najpopularniejszą formą pracy nad tekstami5. Była to metoda do tego stopnia powszechna, że uznana została za charakterystyczną metodę scholastyki. Początkowo komentatorzy ograniczali się wyłącznie do prezentacji tekstu, stopniowo jednak komentarze stawały się coraz obszerniejsze, często też były poszerzane o uwagi dotyczące trudniejszych problemów zawartych w danym dziele6. Można właściwie stwierdzić, że każdy komentator pracował niejako na granicy pomiędzy wiernością omawianemu tekstowi (prezentując tzw. expositio) a odnajdywaniem prawdziwej intencji autora, która byłaby punktem wyjścia dla dalszych rozważań na dany temat (tzw. intentio auctoris). Wspomniane in- tentio auctoris było o tyle ważne, że stanowiło kryterium odczytania badanego tekstu. Ze względu właśnie na taką pozycję graniczną komentarz nie musiał się ograniczać wyłącznie do zreferowania poglądów autora dzieła, ale mógł być jakąś ich interpretacją. Taką specyfikę warsztatu komentatorskiego średniowiecznych uczonych zdaje się potwierdzać opinia Władysława Seńki, który zwracał uwagę na przeważające wówczas dwa sposoby komentowania tekstów. Pierwszym z nich był komentarz ad litteram, gdzie komentator wyjaśniał opracowywany tekst dosłownie. To wymagało zarazem ciągłego odwoływania się do źródła komentarza w ten sposób, że komentator cytował w oryginalnej wersji początki zdań z komentowanego tekstu. Z kolei druga metoda komentowania polegała już na pewnej interpretacji komentowanego tekstu. Wówczas sam komentowany tekst nie musiał być cytowany, a jego zaprezentowanie nie trzymało się już tak wiernie jego litery7. W świetle uwag Seńki Tomaszowy Komentarz do Etyki nikomachejskiej jawiłby się jako dość oryginalne dzieło Akwinaty, gdyż swoiście łączy on w nim oba wyróżnione przez Seńkę sposoby komentowania. Choć – jak się wydaje – ze szczególną troską i wnikliwością starał się komentować właśnie teksty Arystotelesa. Więcej na ten temat zob. F. Van Steenberghen, Filozofia w wieku XIII, tłum. E. I. Zieliński, Lublin 2005, s. 282-284. 5 Są to poglądy głoszone przez É. Gilsona i M. D. Chenu. Warto jednak dodać, że we współczesnej literaturze na temat metodologii (...truncated)