Związek Strzelecki w powiecie wieluńskim w latach 1921-1939

Jan Książek Związek Strzelecki w powiecie wieluńskim w latach 1921-1939 Rocznik Wieluński 2, 81-122 2002 Rocznik Wieluński Tom II (2002) Jan Książek ZWIĄZEK STRZELECKI W POWIECIE WIELUŃSKIM W LATACH 1921-1939 Wstęp W odrodzonej Polsce Związek Strzelecki byl spadkobiercą niepodległo ściowych organizacji utworzonych przed I wojną światową - Związku Strze leckiego powstałego w 1910 r. we Lwowie oraz Polskich Drużyn Strzeleckich za łożonych w 1911 r. w Krakowie. Z działalnością tych organizacji związane były znane postacie, m.in.: Józef Piłsudski, Edward Rydz-Smigły, Walery Sławek, a także Wacław Sieroszewski, który był jednym z najważniejszych twórców po wstałego w sierpniu 1919 r. Związku Strzeleckiego (skrót: ZS), zwanego również „Strzelcem”. Według statutu zatwierdzonego w listopadzie 1919 r., zadaniem Związku było „rozbudzenie i hartowanie w członkach ducha narodowego, karności, dzielności moralnej i fizycznej, oraz szerzenie wiedzy wojskowej”1. Utworzenie dobrze zor ganizowanej i wyszkolonej struktury paramilitarnej mogło stać się bardzo pomocne w ówczesnej, niezwykle trudnej sytuacji geopolitycznej i gospodarczej. Podstawo wym celem Związku było szkolenie przyszłych kadr wojskowych, które mogły być wykorzystane do obrony kraju. Twórcy Związku brali również pod uwagę we wnętrzny czynnik polityczny, którego głównym przesianiem było powołanie orga nizacji, stanowiącej przeciwwagę dla młodzieżowych stowarzyszeń proendeckich, przede wszystkim Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” (skrót: TG „Sokół”). Znaczący rozwój Związku Strzeleckiego nastąpił po przejęciu władzy przez sanację. Jego działalność programowa uległa pewnemu rozszerzeniu. W większym stopniu zwracano uwagę na pracę kulturalną, wychowanie obywatelskie i przyspo sobienie zawodowe, głównie rolnicze. Wdrażanie do życia wojskowego oparte było na ćwiczeniach z bronią (strzelectwo), zajęciach terenowych, kursach przy 1Statut Towarzystwa „Związek Strzelecki”, Warszawa 1919, s. 1. 82 Związek strzelecki w powiecie wieluńskim w latach 1921-1939 sposobienia wojskowego I i II stopnia. Wychowanie fizyczne stanowiło integralną część wyszkolenia wojskowego. Istotną rolę odgrywały dyscypliny, które wyra biały wytrzymałość oraz umiejętność współpracy z zespołem, jak: biegi, marsze, pływanie, kajakarstwo, narciarstwo, boks, pięciobój wojskowy, koszykówka, piłka nożna, piłka siatkowa, piłka ręczna. Niestety Związek Strzelecki, podobnie jak inne organizacje w okresie międzywojennym, miał duże problemy związane z niedobo rem instruktorów, m ałą ilością sprzętu sportowego, boisk i strzelnic. Wymiernym wskaźnikiem podnoszenia sprawności fizycznej było zdobywanie Państwowej Odznaki Sportowej ustanowionej w 1930 r. oraz Odznaki Strzeleckiej. Mimo trudności, w latach trzydziestych „Strzelec” stał się jednak najliczniej szą i najprężniej działającą organizacją młodzieżową. W pierwszych latach istnienia organizacja była koedukacyjna. Od 1923 r. za częto organizować odrębne oddziały żeńskie, których działalnością kierował Sa modzielny Referat Pracy Kobiet ZS przekształcony w 1937 r. w Wydział Pracy Kobiet przy Zarządzie Głównym ZS. W latach dwudziestych stowarzyszenie zrzeszało osoby bez ograniczeń wie kowych, nie młodsze jednak niż 16-letnie. Od 1930 r. nastąpiły pod tym względem pewne zmiany. Organizacja skierowana była przede wszystkim w stronę młodzieży przedpoborowej. Strzelcem mógł zostać ten kto, zgodnie ze statutem z 1932 r., ukończył kurs II stopnia przysposobienia wojskowego oraz był pełnoletni. Osoby mające poniżej 18 lat należały do tzw. „młodzieży strzeleckiej”, dzielonej na trzy grupy wiekowe: zuchów (od lat 14), orląt (14-16 lat) i junaków (16-18 lat). Zgod nie ze wspomnianym statutem członkowie dzielili się na czynnych (już wymienio nych), współdziałających i zasłużonych. Członkami współdziałającymi, nazywa nymi również wspierającymi mogli być dawni strzelcy oraz osoby popierające moralnie i materialnie stowarzyszenie, dbające o rozwój organizacji oraz utożsa miające się z jego ideologią. Najwyższą władzą ZS był Walny Zjazd Delegatów, a w okresie między zjaz dami Zarząd Główny oraz w latach trzydziestych Rada Naczelna. Na czele Zarządu Głównego stał komendant główny, który kierował całokształtem działalności szkoleniowej i wychowawczej ZS. Zarząd Główny zajmował się sprawami zwią zanymi z ogólną działalnością organizacji, zarządzaniem jego funduszami i mająt kiem. Struktura organizacyjna Związku Strzeleckiego pokrywała się częściowo z podziałem administracyjnym kraju. Najmniejszą jednostką organizacyjną był od dział, którego obszar działania ograniczał się do jednej gminy. Należy jednak za znaczyć, iż istniały również pododdziały, które pracowały w jednej miejscowości. Jednostką większą od oddziału był powiat, a następnie obwód (powiat wieluński, wraz z powiatami sieradzkim i laskim, wchodził w skład obwodu podległemu 31 Pułkowi Strzelców Kaniowskich). Obwody posiadały numery takie same, jak pułki którym były podporządkowane i podlegały okręgom. Obwód 31, czyli wieluńskołasko-sieradzki, wraz z pięcioma innymi obwodami o numerach: 10 - Łowicz, 18 Rawa Mazowiecka i Skierniewice, 27 - Częstochowa, Radomsko, Włoszczowa, 28 Jan Książek 83 - Brzeziny, Łódź miasto, Łódź powiat, 37 - Kutno, Łęczyca, tworzyły Okręg nr IV w Łodzi. Należy zaznaczyć, iż w pierwszym okresie działalności Związku Strzeleckiego powiat wieluński należał do Okręgu Kieleckiego, a powiaty (w rozumieniu organi zacyjnym) określone były w tym czasie mianem obwodów. „Strzelec” prowadził działalność głównie wśród młodzieży wiejskiej oraz po zaszkolnej w miastach. W latach trzydziestych 70-80% członków ZS zamieszki wało na wsi, w powiecie wieluńskim odsetek ten był jeszcze większy. Młodzież miejska pochodziła w większości ze środowisk robotniczych i rzemieślniczych. Część młodzieży należącej do tej organizacji była bezrobotna. W tym samym okre sie w zarządach „Strzelca” dominowali nauczyciele, urzędnicy gminni, przedstawi ciele wolnych zawodów (patrz aneks). Zarządy poszczególnych szczebli składały się z następujących funkcyjnych: prezesa, wiceprezesa, sekretarza, skarbnika, referenta kulturalno-oświatowego, referenta wychowania obywatelskiego, członków zarządu oraz komendanta. Zada niem komendantów było prowadzenie szkolenia wojskowo-sportowego oraz dba nie o zabezpieczenie broni i amunicji. Musiały to być osoby posiadające odpo wiednie przygotowanie wojskowe, podoficerowie lub oficerowie rezerwy, wśród nich najczęściej nauczyciele. Komendanci powiatowi, odpowiedzialni za przyspo sobienie wojskowe, ustanawiali komendantów oddziałów i pododdziałów". Powstanie Związku Strzeleckiego w powiecie wieluńskim i jego rozwój organi zacyjny w latach 1921-1939 Bezpośrednio po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. powiat wieluński był te renem o niewielkim rozwoju organizacji społecznych, w szczególności młodzie żowych. Jeżeli prześledzimy „Spis związków i stowarzyszeń powiatu wieluńskiego do zalegalizowania”, który sporządzony był przez policję w 1919 r., to okaz (...truncated)