Koncepcje pierwszej reformy szkolnej w Polsce Ludowej (1944-1945)

Rozprawy z dziejów oświaty, t. XIV/1971 J Ó Z E F JAKUBOWSKI KONCEPCJE PIERWSZEJ REFORMY SZKOLNEJ W POLSCE LUDOWEJ (1944—1945) W wyzwolonym kraju szkolnictwo należało do tych dziedzin życia społecznego, które wymagały szybkich i gruntownych reform. Przedwojenny system wychowania i organizacji szkoły wprowadzony ustawą sejmową z 11 marca 1932 r. 1 był sprzeczny z założeniami ideowymi rządu ludowego oraz potrzebami gospodarczymi kraju i musiał być^ odrzucony. Z podobnych przyczyn nie mógł być także przyjęty program, oświatowy wypracowany w czasie wojny przez rząd emigracyjny i jego Delegaturę na kraj. Ponadto pilnych zmian programowych i organizacyjnych wymagały konsekwencje, jakie spowodowała w szkolnictwie polskim wojna i okupacja. Z tych to powodów obok problemów odbudowy polskich szkół i polskiej administracji stanął wówczas jako bardzo pilny problem reformy szkolnej, pojętej głównie jako przystosowanie szkolnictwa do nowych warunków społeczno-politycznych wyzwolonego kraju. KONCEPCJE OKUPACYJNE W SPRAWIE ORGANIZACJI PO WOJNIE SZKOLNICTWA Tajne nauczanie w okupowanym kraju prowadzone było formalnie w oparciu o strukturę i programy przedwojenne. Ale niemal wszystkie ugrupowania polityczne, rząd emigracyjny, jego Delegatura na Kraj oraz Tajna Organizacja Nauczycielska opracowywały programy oświatowe na okres powojenny. Również polska emigracja nauczycielska skupiona wokół Związku Patriotów Polskich w ZSRR pracowała nad koncepcją szkoły w wyzwolonym kraju. Programy oświatowe ugrupowań politycznych doby wojennej były częścią ich programów społecznych, były ich konsekwencją i dzieliły ich los. 1 Dziennik U s t a w Rzeczypospolitej Polskiej n r 38, 7 V 1932, poz. 389. Rozprawy z dziejów oświaty, t. XIV 12 178 JÓZEF JAKUBOWSKI Najbardziej zachowawczy społecznie program oświatowy reprezentowała grupa działaczy endeckich wywodząca się głównie z Poznańskiego i Pomorza i skupiona wokół konspiracyjnego pisma „Kultura Polska". Stała ona na stanowisku zachowania w organizacji szkoły przedwojennego status quo, jeżeli zaś chodzi o treści wychowawcze, domagała się odsunięcia od wpływów na oświatę „elementów komunistycznych". Za takie „Kultura Polska" uważała przedwojenny Związek Nauczycielstwa Polskiego i jego okupacyjną kontynuatorkę Tajną Organizację Nauczycielską, a nawet Departament Oświaty i Kultury Delegatury Rządu2. Środowisko „Kultury Polskiej", stosunkowo nieliczne, ograniczane w swojej działalności przez władze oświatowe rządu emigracyjnego w kraju, działało jednakże przez cały czas okupacji nie gardząc nawet próbami denuncjacji 3 . W stosunku do rządu emigracyjnego i jego Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego zachowało postawę neutralności. Na stanowisku przedwojennego status quo stało także Ministerstwo WRiOP rządu emigracyjnego, ale z poprawkami wynikającymi z faktu, że po wojnie sanacja nie będzie w stanie objąć w Polsce władzy. Program oświatowy polskiego rządu w Londynie został przedstawiony w exposé ministra WRiOP ks. Zygmunta Kaczyńskiego, które wygłosił 17 lutego 1944 r.4 W odniesieniu do struktury organizacyjnej szkolnictwa powszechnego program rządu emigracyjnego wprowadzał zmiany minimalne i kontynuował faktycznie tak powszechnie krytykowaną reformę z 1932 roku. Zapowiadał selekcję uczniów już po 4 klasach szkoły powszechnej przewidując w tym celu specjalne testy. Tylko „bardziej uzdolnieni" mieli uczęszczać do klas V—VII szkół zbiorczych. Novum w strukturze szkoły powszechnej miało polegać jedynie na tym, że klasę siódmą z przysłowiowej „czapki" planowano przekształcić na obowiązującą wszystkich uczniów, którzy przeszli eliminacje po czterech klasach. Szkolnictwo średnie pozostawać miało bez zmian (4 klasy gimnazjum oraz 2 klasy liceum). Dla szkolnictwa powszechnego program rządu emigracyjnego przewidywał bezpłatność nauczania, dla średniego zaś „w miarę możliwości". Ideał wychowawczy został w tym programie sformułowany następująco: ,,U podstaw wychowania naszej młodzieży winny tkwić pierwiastki religijno-moralne. Religia jako ostoja ducha i dobra jest kierowniczym sprzymierzeńcem dla nauczyciela przy formowaniu charakterów młodzie* „Kultura Polska", nr 2—3, 15 I 1939 (antydatowane, faktycznie 1943 r.). Zob. Cz. W y c e c h, Związek Nauczycielstwa Polskiego w czasie wojny, „Przegląd Historyczno-Oświatowy", nr 2, 1947, s. 124—125. 4 Oświata i kultura w Polsce powojennej. Wytyczne polityki kulturalno-oświatowej Min. WRiOP wg exposé wygłoszonego przez ministra ks. prałata Zygmunta Kaczyńskiego na posiedzeniu Rady Narodowej w dniu 17 lutego 1944 r., Londyn 1944, ss. 36. 3 P I E R W S Z A R E F O R M A S Z K O L N A W PRL. 179 2y. Po wstrząsach i doświadczeniach tej wojny zadania religii w szkole wzrosną jeszcze bardziej ze względu na konieczność wskazywania dróg odwrotu od nowoczesnego pogaństwa do pełni chrześcijaństwa, od rozpierającego się barbarzyństwa do twórczej kultury chrześcijańskiej" 3 . Program oświatowy rządu emigracyjnego, naszpikowany w wielu miejscach sloganami o demokracji i równości, był w gruncie rzeczy bardzo konserwatywny. To, co określano mianem reformy, sprowadzało się do małych poprawek stanu przedwojnnego. Program ten opracowała specjalna Komisja pod przewodnictwem prof. A. Skąpskiego, ale najwięcej do powiedzenia miał w tym względzie sam minister ks. Z. Kaczyński, który objął to stanowisko po gen. J . Hallerze. Znany ze swej reakcyjnej działalności w Akcji Katolickiej i Katolickiej Agencji Prasowej jako jej długoletni prezes, nie budził sympatii nawet w Departamencie Oświaty i Kultury Delegatury Rządu, a Tajna Organizacja Nauczycielska oficjalnie zaprotestowała przeciwko jego nominacji na ministra. Przedstawicielstwem rządu emigracyjnego w Kraju była Delegatura Rządu, a przedstawicielstwem Min. WRiOP tego rządu był j e j Departament Oświaty i Kultury. Nie był on jednak prostym przedłużeniem polityki ministerstwa. Działając w kraju w konkretnych warunkach niemieckiej okupacji Departament w wielu sprawach zajmował samodzielne stanowisko. Kierownikiem Departamentu był Cz. Wycech, przedstawiciel Stronnictwa Ludowego „Roch" 6 . Departament Oświaty i Kultury zorganizowany został we wrześniu ] 940 r. W tym czasie sieć tajnego nauczania już istniała, powołana głównie przez TON, ale istniały też inne organizacje, m. in. i wojskowe, które prowadziły działalność oświatową. Po powstaniu Departamentu, z pewnymi trudnościami, udało mu się skupić całą sieć tajnego nauczania w swoich rękach. Od samego początku pracował on w ścisłym powiązaniu z Tajną Organizacją Nauczycielską. Głównym zadaniem Departamentu była organizacja i koordynacja tajnego nauczania oraz pomoc materialna dla nauczycieli, ale wiele uwagi poświęcono pracom przygotowawczym do odbudowy i organizacji szkolnictwa po wojnie. Departament Oświaty i Kultury wychodził z założenia, że o obliczu szkolnictwa powojennego powinien decydować kraj, a nie emigracja, która z konieczności oderwana jest od rzeczywistości krajowej i nie jest w stanie szybko reagować na z (...truncated)