Walory artystyczne liryzmu w prozie Michasia Stralcowa

Irena Chowańska Walory artystyczne liryzmu w prozie Michasia Stralcowa Acta Polono-Ruthenica 15, 111-124 2010 U W M w Olsztynie A cta Polono-Ruthenica XV, 2010 ISSN 1427-549X Irena Chowańska Olsztyn Walory artystyczne liryzmu w prozie Michasia Stralcowa Debiut Michasia Stralcowa (1937-1987) nastąpił pod koniec lat 50. XX wieku, kiedy na łamach czasopisma „Manaąocpt” 1 ukazało się pierwsze opowiadanie pisarza. W owym czasie literatura białoruska przechodziła przez kolejny etap rozwoju, który odegrał znaczącą rolę w jej kształtowaniu. Warto nadmienić, że pod koniec lat 50. i w latach 60. XX stulecia w literaturze białoru skiej popularne były głównie gatunki liryczne i epickie. Dominowała przede wszystkim tematyka wojenna, historyczna, wiejska i społeczno-obyczajowa, choć występowała także proza urbanistyczna, produkcyjna, fantastyczno-naukowa, sensacyjna i kryminalna. Ukazywały się wówczas opowieści i opowiadania Iwa na Mielerza, Michasia Łyńkowa, Janki Bryla, Wasila Bykowa, Iwana Nawumienki, Uładzimira Karatkiewicza, Mikoły Łobana, Arkadzija Czarnyszewicza, Alesia Adamowicza, Borysa Saczanki, Wiaczasława Adamczyka, Antola Kudrawca i innych. Coraz śmielej białoruscy literaci ukazywali w swoich utworach stany emocjonalne, przeżycia i moralno-filozoficzne dylematy jednostki. Coraz częściej można było dostrzec autorski światopogląd, który stawał się bardziej widoczny i niezależny. Pisarze chcieli zapoznać czytelników z wydarzeniami, w których brali udział bądź byli ich świadkami, pragnęli opowiedzieć o swoich przeżyciach i marzeniach oraz o przyrodzie i otaczającym ich świecie. Zwiększone zainteresowanie światem wewnętrznym bohatera, a także dą żenie do filozoficznej interpretacji rzeczywistości wpłynęło na kształtowanie się istniejącej już we wcześniejszych latach prozy poetyckiej. W czasie „odwilży” politycznej, zakorzenione w literaturze „my” ustępowało miejsca mówiącemu „ja”. Poprzez prozę poetycką zrywano z obowiązującym modelem narracji uni wersalnych na rzecz narracji personalnej. Fenomen prozy poetyckiej ujawnił dra matyczny proces poszukiwania wartości uniwersalnych. 1 M. Orpanbpoy, ffo u a, „Manaflocpb” 1957, s. 20-24. 112 Irena Chowańska Proza poetycka2 budziła zainteresowanie zarówno młodych, jak i zasłużonych twórców literatury białoruskiej. Szczególną poczytnością na początku lat 60. XX wieku cieszyły się utwory Maksima Bahdanowicza, Jakuba Kołasa, Michasia Zareckiego, Zmitroka Biaduli, Kuźmy Czornego, Michasia Łyhkowa. Rzecz jasna ich dzieła różniły się stylem, fabułą, kompozycją, środkami stylistycznymi, ale we wszystkich można było zaobserwować cechy właściwe dla twórczości Janki Bryla, Uładzimira Karatkiewicza, Iwana Czyhryna, Iwana Ptasznikawa, Miachasia Stralcowa, Janki Sipakowa, a także dla wcześniejszych utworów epickich Iwana Nawumienki. W białoruskim literaturoznawstwie utwory prozy lirycznej zostały zakwalifikowane jako odrębny gatunek, który kontynuował tradycje liry zmu. Mówiąc o prozie lirycznej, nie można nie wspomnieć o samym liryzmie, który wkraczał do tej literatury w różnych okresach czasowych i z różnoraką siłą, większą bądź mniejszą. Problem liryzmu był niejednokrotnie poruszany w pracach naukowych, arty kułach oraz monografiach, w których omawiano twórczość liryków. Znaczący wkład w wyjaśnienie tej kwestii wniósł badacz Aleś Jaskiewicz jako autor mono grafii Kapani маладога дрэва (Mińsk 1967), Граш майстэрства (Mińsk 1974), У свеце маст ацкага твора (M ińsk 1977) oraz Ритмическая организация художественного текста (Mińsk 1991). Badacz ten zaznacza, że proza poetycka to: „не сштэз прозы i nipbiKi, але штосьщ сп ець^чна новае, якое pазвiваецца цалкам па npa3ai4Hbix законах. [...] У пошуках лipычныx сродкау проза наша [беларуская - I. Ch.] звярталася да арсенала народнай паэзп, народнай песеннай творчасщ, дзе ,^ р ы зм ” быу ужо у гатовых запевах, пapaлелiзмax, багатым паэтычным сштаксюе, высокай метафарычнасцр а пераноснае i фшасоускае мела форму паэтычных вобразауалегорый”3. Poddając analizie kwestię liryzmu, Jaskiewicz szczególną uwagę zwraca na kształtowanie się prozy poetyckiej w literaturze białoruskiej, twierdząc, że: „адной щ не з самых галоуных тэндэнцый сучаснай мастацкай практыю з’яуляецца жанравае i родавае узаемаузбагачэнне як унутры паасобных мастацтвау, так i пaмiж iмi, урэшце, нараджэнне на стыку щ на сштазе ix новых жанрау i нават асобных мастацтвау. Мы ведаем, як моцна пауплывала музычная кaмпaзiцыя на архггэктошку сучаснага рамана. 2 Warto zaznaczyć, że szczególnie w połowie lat 60. termin „proza poetycka” (liryczna) cieszył się zainteresowaniem w literaturach radzieckich. Prozą poetycką nazywano na początku utwory epickie o tematyce wiejskiej i kojarzono z takimi pisarzami, jak Wiktor Astafiejew, Wasi lij Biełow, Fiodor Abramow, Michaił Aleksiejew, Wiktor Lichonosow, Eugeniusz Nosow, Wasilij Szukszyn. Termin ten nie funkcjonował zbyt długo (chociaż niekiedy można spotkać takie okre ślenie i w dzisiejszych czasach), ustępując miejsca umownemu terminowi „proza wiejska”. 3 A. Яскевiч, Самы л ё г к ц цяжт?, [w:] А. Яскевiч, Караш маладога дрэва, Мшск 1967, s. 62. Walory artystyczne liryzmu w prozie Michasia Stralcowa 113 Л1рычны спосаб pi падыход да жыццёвых з’яу сур’ёзна пауплывау на этку, нарадз1ушы у вынiку новы вiд яе - лiрычную прозу”4. Problematyka liryzmu w literaturze białoruskiej została szczegółowo omówio na w monografii Tacjany Dasajewaj Паэтыка л1рызму у беларускай прозе (Mińsk 2001). Badaczka przedstawiła w niej problem liryzacji, ujawniała źródła liryzmu, jego kształtowanie się i rozwój. Zdaniem T. Dasajewaj „^рычнае стварае новыя умовы для быцця празаiчнага твора. Паэзiя i проза уступаюць у пэуны дыялог, пры гэтым адбываецца сумяшчэнне лiрычнагасуб’ектыунага i этчна-аб’ектыунага у межах аднаго тексту. Так узткае феномен А ры чн ая проза», якi з’яуляецца па сваёй форме разнавiднасцю эпiчнага, а па сутнасщ ёсць адгалiнаванне лiрычнага, што змяняе адпаведна рытмiчную aрганiзацыю самога тэксту, наблiжаючы яго да паэтычнага, з нeйкiм музычным адметным стылем. Пранiкаючы у тканiну мастацкага твору, лiрызм прыносiць свае законы”5. Jak wiadomo, każde dzieło prozy poetyckiej wyróżnia się swoistym stylem, fabułą, kompozycją oraz środkami stylistycznymi, które niewątpliwie zależą od twórczego talentu pisarza, jego światopoglądu, a także od tematyki i problematyki poruszanej w utworze. Każde z nich ujawnia świat wewnętrzny bohatera, jego stany emocjonalne oraz jest przepełnione subiektywizmem, tropami stylistyczny mi, rytmicznością i muzykalnością - właściwymi dla liryki. Nie można nie zgodzić się ze stwierdzeniem Tacjany Szamiakinej6, że większość pisarzy białoruskich tworzących w latach 60.-70. XX wieku wzorowało się na liryzmie J. Kołasa, Z. Biaduli, M. Zareckiego, K. Czornego i M. Łyńkowa. Późniejsze zaś pokolenie twórców brało za wzór twórczość J. Bryla, w której można dostrzec tradycje rosyjskiej i światowej literatury klasycznej. Nieżyjący już dziś Bryl na zawsze pozostanie w historii literatury biał (...truncated)