Motywy i racje na rzecz etycznego biznesu : przegląd stanowisk

Aniela Dylus Motywy i racje na rzecz etycznego biznesu : przegląd stanowisk Saeculum Christianum : pismo historyczno-społeczne 9/2, 239-245 2002 Saeculum C hristianum 9(2002) nr 2 ANIELA DYLUS MOTYWY I RACJE NA RZECZ ETYCZNEGO BIZNESU. PRZEGLĄD STANOWISK Wraz z umacnianiem się w Polsce gospodarki rynkowej i kształtowaniem się nowej grupy społecznej „ludzi biznesu”, następowała instytucjonalizacja od rębnej dyscypliny naukowej: etyki biznesu (etyki gospodarczej). Jednocześnie w różnych opracowaniach socjologicznych stwierdza się erozję standardów etycznych w polskim życiu gospodarczym. Okazuje się, że jedno nie wyklucza drugiego. Właśnie „kryzysowi moralnemu” często towarzyszy popularność dys kursu etycznego.1 W świecie biznesu i wśród etyków rzeczywiście toczy się in tensywny dyskurs etyczny. Środowiska prężnie rozwijającej się w Polsce etyki biznesu w punkcie wyjścia namysłu wokół potrzeby i możliwości „etycznego biznesu” konstatują występowanie kryzysu moralności gospodarczej. Zaraz na wstępie podejmują też pogłębioną refleksję nad uzasadnieniem potrzeby stan dardów etycznych w biznesie. Z perspektywy socjologii moralności lub etyki normatywnej próbują odpowiedzieć na pytania: - Dlaczego przyjmuje się standardy etyczne w biznesie? - Jakie motywy i racje przemawiają na rzecz „etycznego biznesu”? Niniejsze opracowanie zostanie poświęcone syntetycznemu przeglądowi stanowisk w tym względzie oraz systematyzacji i typologii najczęściej przedkła danych motywów i racji. „ Strategia hipohyzji” Generalnie polskie środowiska gospodarcze sceptycznie podchodzą do moż liwości prowadzenia „etycznego biznesu”. Bynajmniej nie wyklucza to jednak akceptacji - przynajmniej deklaratywnie - pewnych standardów etycznych. Obejmują one bowiem (podobnie jak normy etyki zawodowej2) różne dziedziny: - spisane normy postępowania etycznego w biznesie, np. w formie kodek sów, 1Por. J. M a r i a ń s k i, Kondycja moralna społeczeństwa polskiego: hipotezy wstępne, „Społe czeństw o” 2000, nr 1, s. 168. : Por. I. L a z a r i - P a w ł o w s k a , Etyki zawodowe ja ko role społeczne. W: T aż, Etyka. Pi sm a wybrane, W rocław 1992. 240 AN IELA DYLUS P] - przekonania moralne ludzi biznesu, - publicznie deklarowane oficjalne opinie (nie zawsze zgodne z przekona niami), - rzeczywiste postępowanie oceniane według kryteriów moralnych. Ponieważ z różnych powodów wysokie standardy etyczne w biznesie są „do brze widziane” w oczach opinii publicznej, a także ze względu na powiązania polskiej gospodarki z krajami rozwiniętymi, gdzie morał economy jest oczywi stością, trudno byłoby znaleźć firmę, która publicznie deprecjonowałaby mniej lub bardziej sformalizowane normy moralne w życiu gospodarczym lub odci nała się od chęci ich przestrzegania. Jeśli zaś dany podmiot gospodarczy nie ma zamiaru przestrzegania standardów, jeśli świadomie decyduje się na „jazdę na gapę”3, ale jednocześnie nie chce utracić twarzy - wybiera „strategię hipo kryzji”. Jej istota sprowadza się do tego, że „grający chwaląc i zalecając korzy ści solidarności i kooperacji, sam nie stosuje się do swoich zaleceń, umożliwia jąc tym samym osiągnięcie dla siebie optymalnej sytuacji - w przypadku kiedy partner stosuje się do jego wskazań.”4 O tym, że takie racje na rzecz „etycznego biznesu” wcale nie są rzadkie w pol skich środowiskach gospodarczych świadczą badania empiryczne. Wydaje się, że właśnie w kategoriach swoistego machiavellizmu można interpretować bardzo wysoką akceptację celowości nauczania etyki biznesu na studiach (od 83 do 90%, zależnie od kategorii badanych), szkoleń etycznych w firmie (75-82%) oraz potrzeby kodeksów etycznych (35-40%), przy jednoczesnym usprawiedliwianiu nieetycznego postępowania, jeśli jego efektem jest wysoki zysk (50-85%). Możli wa jest też „łagodniejsza” interpretacja tych wyników. Zdaniem Autorki tych ba dań, respondenci nie tyle grzeszą hipokryzją, co pewną niekonsekwencją. Nie dyspensują się zupełnie od norm etycznych, ale ich przestrzeganie odkładają na później. Dziś chcą osiągnąć sukces na rynku - i to jak najszybciej, nawet za cenę pogwałcenia akceptowanych skądinąd standardów.5 Co więcej, bardzo wyraźna jest też luka między deklarowanymi i realizowanymi standardami prawnymi. W różnych okolicznościach, najczęściej oficjalnych i uroczystych, przedstawiciele świata biznesu deklamują chęć przestrzegania prawa. W praktyce gospodarczej rzadko bywają w tym względzie konsekwentni. I w tym wypadku za takim postę powaniem może, ale nie musi kryć się „strategia hipokryzji” .6 3 Tak w literaturze ekonom icznej określa się oportunistyczne niew ypełnianie zawartej umowy. 4 K. T a r c h a l s k i , Hazard moralny ja k o problem w gospodarce. Protekcja gospodarki czy protekcja kulim y?, Kraków 1999, s. 17. 5 Por. D. K o p y c i ń s k a, Etyka biznesu w opinii elity ekonom istów. W: Annales: Etyka w ży ciu gospodarczym. T. 3. Ł ódź 2000, s. 107-111. 6 Por. A. L e w i c k a - S t r z a ł e c k a , Prawo a etyka w działalności gospodarczej. Studium przypadk. W :,A n n a le s”, t. 3, dz. cyt., s. 192-193. [3] M OTYW Y I RACJE NA R Z E C Z ETY CZN EG O BIZNESU 241 W każdym razie traktowanie na naszym rynku etyki jako instrumentu w walce konkurencyjnej bynajmniej nie jest odosobnione. Głoszone hasła etyczne służą jedynie „czyszczeniu wizerunku” firmy. Ponieważ takie „czysz czenie”, często przy pomocy „etyków do wynajęcia”, jest zabiegiem kosztow nym, podejmują go firmy o dużych obrotach. W związku z tym zainicjowanie opisanej tu „strategii hipokryzji” zarzuca się głównie niektórym firmom zagra nicznym. Za ich przykładem poszły też firmy polskie.7 Ostentacyjne zaklęcia etyczne czy spektakularne gesty przy błysku fleszy budzą podejrzenia co do ich szczerości. Zresztą nie tylko u nas i nie wyłącznie dziś pełni etyka funkcję zasłony, względnie „listka figowego” faktycznej niemoralności. Jak sygnalizuje Richard J. Neuhaus w odniesieniu do gospodarki amerykańskiej, wiele przedsięwzięć filantropijnych może być pojmowanych w kategoriach „pieniądza sumienia”. Wielka dobroczynność bywa wtedy próbą stłumienia poczucia winy związanego z nieuczciwie zdobytym bogactwem lub swego rodzaju zadośćuczynieniem za nieuczciwość.8Może być jednak także po prostu hipokryzją. Jest tak wówczas, kiedy udział jakiejś firmy w głośnych ak cjach, np. charytatywnych, ma przede wszystkim odwrócić uwagę opinii pu blicznej od jej brudnych interesów. Także nasi rodzimi wielcy aferzyści nie grzeszą brakiem charytatywnej czy sponsorskiej hojności. Forma... ucieczki od etyki Popularność etyki biznesu - podobnie jak innych „etyk z przymiotnikiem”: etyki ekologicznej, bioetyki, etyki politycznej, etyki środków społecznego prze kazu, etyki nauki, etyk zawodowych itp. - interpretowana bywa ponadto jako przejaw... ucieczki od etyki. W sytuacji głębokiego kryzysu moralności, zagu bienia naturalnego poczucia dobra i zła moralnego oraz zaniechania podejmo wania naprawdę ważnych pytań egzystencjalnych, etyki partykularne dają czło wiekowi zwodnicze poczucie (...truncated)