Superekslibrisy w zbiorach Biblioteki Seminarium Duchownego we Włocławku

Kazimierz Rulka Superekslibrisy w zbiorach Biblioteki Seminarium Duchownego we Włocławku Studia Włocławskie 6, 527-557 2003 ι , slaDIA wLocłAcbsKie 6(2003) KS. KAZIMIERZ RULKA SUPEREKSLIBRISY W ZBIORACH BIBLIOTEKI SEMINARIUM DUCHOWNEGO WE WŁOCŁAWKU Superekslibrisy - znaki własnościowe ściśle związane z książkami, wskażujące na ich przynależność do jakiegoś księgozbioru, stosowane ze szczegółnym upodobaniem w Polsce w XVI i XVII w. - stanowią cenne źródło do badań nad księgozbiorami historycznymi. Wskazane jest zatem, aby w bibliotekach mających w swoich zbiorach książki znaczone superekslibrisami, opisywać je i opracowywać. Przynagla do tego także fakt, że w znacznej części zabytki te ulegają stopniowej destrukcji i mogą ulec z czasem całkowitemu zniszczeniu. Takie badania prowadzi w dużym zakresie i publikuje ich wyniki Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie.1 Ma ona w swoich zbiorach sporo woluminów zwiezionych do Warszawy w 1819 r. przez Lindego, a przejętych z bibliotek klasztorów polskich. Także Biblioteka Wyższego Seminarium Duchownego we Włocławku w dziale starych druków ma znaczny procent książek pochodzących z tych samych źródeł. Niniejsze opracowanie jest pewnym uzupełnieniem badań prowadzonych w Bibliotece Uniwersyteckiej w Warszawie. Poza wystawą zorganizowaną przez Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej w 1994 r.2 nikt superekslibrisami włocławskimi się nie interesował. W opracowaniu przyjęto jako podstawowy układ chronologiczny, grupując superekslibrisy w ramach poszczególnych wieków. Dalsze porządkowanie dokonano według kryterium socjologicznego - według stanów społecznych posiadaczy superekslibrisów i kręgów, które reprezentują. X V I w. PAPIESKIE Jak superekslibris wygląda herb papieża Klemensa VIII (1592-1605) - Ippolito Aldobrandiniego (1536-1605) - wytłoczony (jako element zdobniczy) złotem na górnej i doinej okładzinie oprawy (skóra ciemnowiśniowa) księgi liturgicznej P o n tific a le R o m a n u m ... (Romae 1595; sygnat.: XVI.F.4625), poprawionej i wydanej z polecenie tegoż papieża. Był on związany z Polską, ponieważ w 1588 r. był legatem do Polski, a potem przyczynił się do zawarcia unii brzeskiej. Superekslibris przedstawia herb rodowy papieża na ozdobnym kartuszu, nad nim insygnia władzy papieskiej. Nie wiadomo, który z biskupów polecił tak oprawić i ozdobić swój egzemplarz. W późniejszym czasie dostał się on w posiadanie Konstantego Ireneusza Łubieńskiego (1825-1869), biskupa sejneńskiego od 1868 r., którego ekslibris3 został przyklejony na odwrociu górnej okładziny. 527 KRÓLEWSKIE Zygmunt II August (1520-1572), król polski; 1550, 1559 Król polski w latach 1548-1572. Posiadał znaczną bibliotekę (po śmierci właściciela uległa rozproszeniu); książki do niej wchodzące były specjalnie oprawiane i znaczone różnymi odmianami superekslibrisu4. Do biblioteki seminaryjnej we Włocławku trafiły z księgozbioru królewskiego dwa woluminy, każdy znaczony na górnej okładzinie inną odmianą superekslibrisu Zygmunta Augusta. Klocek zawierający dwa dzieła L.V. Rosciusa: De docendi studendique modo oraz De commoda et perfecta elocutione (Basileae 1541; sygnat.: X V I.0.1447-8), oprawiony w 1550 r., który zanim dotarł do Włocławka przeszedł przez kilka rąk (naprawiony w końcu XIX w.),5 znaczony jest odmianą I.6 Dzieło A. Brantoliniego De humanae vitae conditione et toleranda corporis aegritudine [po 1541, przed 1559] (sygnat.: XVI.0.1193), oprawione w 1559 roku, znaczone jest odmianą III.7 Superekslibrisy te są już bardzo wytarte; dawne złocone herby Polski (Orzeł - Zygmuntowski) i Litwy (Pogoń) zupełnie niewidoczne.8 Stefan Batory (1533-1586), król polski; po 1583 Król polski w latach 1576-1586. Superekslibris dedykacyjny na górnej okładzinie dzieła H. Sirinusa L ib e r d e m o d o a c q u ir e n d a e d iv in a e g r a tia e (Cracoviae 1583; sygnat.: XVI.Q.3139). Superekslibris donacyjny tłoczony na białym pergaminie (dziś już bardzo zniszczony: pomarszczony i zabrudzony) jest powtórzeniem sztychu z odwrocia karty tytułowej. Widnieje na nim Orzeł z herbem Botorego Trzy Zęby na piersiach, nad nim korona królewska. Całość obramowana tekstem donacyjnym w języku łacińskim, składającym się z czterech strof, ułożonych w kwadrat. BISKUPIE I OPACKIE Uchański Jakub (1502-1581), h. Radwan; 1564 Znanych jest kilka typów superekslibrisów Jakuba Uchańskiego (15021581), herbu Radwan, biskupa włocławskiego w 1. 1557-1562, późniejszego arcybiskupa gnieźnieńskiego. Trzy z nich reprezentowane są przez obiekty znajdujące się w Bibliotece Uniwersyteckiej w Warszawie.9 Inny jeszcze typ (czwarty) reprezentuje superekslibris introligatorski z 1564 r. widniejący na górnej i dolnej okładzinie dzieła J. Górskiego Commentariorum artis dialecticae libri X (Lipsiae 1563), które zanim dostało się do Biblioteki Seminarium Duchownego we Włocławku (sygnat. X V I.0.176), znajdowało się w księgozbiorze pijarów w Piotrkowie Tryb. W środku superekslibrisu, zajmującego niemal całą okładzinę, obecnie już znacznie zatartego, znajduje się godło Radwan na ozdobnym kartuszu, wokół gruby wieniec laurowy, powyżej insygnia biskupie: mitra i pastorał w formie krzyża oraz monogram: I V [Iacobus Uchański], Mikołaj Wolski (zm. 1567), h. Półkozic, po 1540 We włocławskiej bibliotece seminaryjnej zachował się 5-ty tom dzieł św. Jana Chryzostoma, wydany w Bazylei 1558 r. (sygnat. XVI.F.4591) z superekslibrisem introligatorskim (na górnej okładzinie dzieła) Mikołaja Wolskiego, biskupa włocławskiego w latach 1562-1567. W środku na tarczy herbowej 528 widnieje godło właściciela - Półkozic, otoczone kolistym wieńcem laurowym, a nad nim - insygnia biskupie: infuła i pastorał.10 Książka ta, jak świadczy zapis na wyklejce górnej okładziny, zdobionej radełkami (1540), w 1622 r. była własnością kościoła w Radziejowie, a dostała się do Włocławka od pijarów w Radziejowie. Stanisław Karnkowski (1520-1603), h. Junosza; 1567-1581 W literaturze przedmiotu najpełniej zostały przedstawione superekslibrisy Stanisława Kamkowskiego (1520-1603), biskupa włocławskiego (1567-1581), a następnie arcybiskupa gnieźnieńskiego.'1 Badacze układają jego superekslibrisy, które udało się dotychczas odkryć w różnych bibliotekach polskich i zagranicznych, w siedem typów, co wraz z odmianami daje 13 wariantów. W bibliotece seminaryjnej we Włocławku zachowało się pięć woluminów znaczonych superekslibrisem Kamkowskiego; widnieją na nich cztery odmiany tego znaku. Pierwszy to superekslibris introligatorski,12 powstały zapewne jeszcze w Krakowie. Poza godłem Junoszy całe pole tarczy herbowej znaczone jest kępkami trawy, w obramowaniu dewiza (wersalikami): Frustra vivit qui nemini prodest [...],13 uzupełniona datą. Wokół wytłoczono litery: S[tanislaus] K[arnkowski] E[piscopus] C[uiaviensis]. Taki superekslibris (bardzo dobrze zachowany, z datą: 1566) wytłoczony jest na oprawie (z 1576 r.) dzieła M. Azpilcueta: Enchiridion sive manuale confessariorum et poenitentium, wydanym w Antwerpii 1575 r. (sygnat.: XVI.Q.3896). Jest on zadziwiająco podob (...truncated)