Prawo do uprawnionej obrony z użyciem siły militarnej

Tadeusz Płoski Prawo do uprawnionej obrony z użyciem siły militarnej Studia Warmińskie 39, 371-383 2002 KS. TADEUSZ PŁOSKI Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, Olsztyn Studia Warmińskie XXXIX (2002) PRAWO DO UPRAWNIONEJ OBRONY Z UŻYCIEM SIŁY MILITARNEJ T r e ś ć : — Wstęp. — I. Ewolucja katolickiej doktryny o wojnie. — II. Aspekt etyczny „prawa do uprawnionej obrony z użyciem siły militarnej”. — III. „Prawo do uprawnionej obrony z użyciem siły militarnej” w aspekcie prawnym. — Zakończenie. — Zusammenfassung WSTĘP Współczesny człowiek, a szczególnie chrześcijanin, kiedy staje wobec rzeczy wistości, w której ludzkość nękana jest coraz to nowymi konfliktami i wojnami, musi w końcu zadać sobie pytanie: jaka jest moja postawa wobec wojny i po sługiwania się orężem? To pytanie o zasadność uczestniczenia w działaniach zbrojnych jest dziś szczególnie aktualne. Do chrześcijanina i każdego człowieka dobrej woli, pomocną dłoń wyciąga Kościół katolicki wraz ze swoją nauką na ten temat. Katolicka doktryna dotycząca wojny, w ciągu wieków podlegała i nadal podlega rozwojowi. I. EWOLUCJA KATOLICKIEJ DOKTRYNY O WOJNIE Wojny, czyli konflikty zbrojne między państwami nie są w dziejach ludzkości zjawiskiem wyjątkowym. Historia pełna jest ich opisów, a i nasze czasy nie są od nich wolne całkowicie. Niosły zawsze z sobą śmierć i zniszczenia, rodziły bezmiar cierpień i ofiar, prowadziły do wielkich szkód materialnych i moralnych1. W świecie pogańskim pewien postęp (postęp, gdy chodzi o motywacje) w wypracowaniu prawa wojennego i pojęcia wojny sprawiedliwej znajdujemy u Cycerona. Poza przypadkami obrony koniecznej, wojnę można rozpocząć w celu: wsparcia sprzymierzeńca, pomszczenia krzywd i w imię sprawiedliwości — zawsze jednak po wyczerpaniu wszystkich rokowań. Poza tym konieczne jest precyzyjne wyluszczenie nieprzyjacielowi powodów wojny i formalne zawiadomienie go 1 S. O l e j n i k , W kręgu moralności chrześcijańskiej, Warszawa 1985, s. 343. 372 KS. TADEUSZ PŁOSKI wszczęciu działań. Celem powinno być przywrócenie sprawiedliwego pokoju2. Wojny „o prestiż” zdaniem Cycerona nie mogą należeć do kategorii wojen sprawiedliwych3. Tak więc Cyceron chciał przez wprowadzenie norm prawnych ująć problem wojny i przez to je ograniczyć. Ważnym źródłem i składnikiem prawa wojennego były i są normy zwyczajowe Znany jest np. u Rzymian nakaz dotrzymywania podjętych wobec nieprzyjaciela zobowiązań (pacta sunt etiam hostibus servanda) „układów należy przestrzegać nawet wobec nieprzyjaciół”. Zwyczaj określał przez wiele wieków, jako jedyne źródło prawa wojennego, formy wszczynania i kończenia wojen, sposoby prowa dzenia walki, traktowania wrogów i nieprzyjacielskiej ludności4. Myśl chrześcijańska na temat wojny sprawiedliwej zaczęła się krystalizować dopiero po edykcie Konstantyna, kiedy chrześcijaństwo opuszcza nie tylko katakumby, ale staje się religią coraz bardziej panującą w państwie rzymskim5. Od 312 roku, kiedy to cesarz Konstantyn kazał podczas bitwy przy moście mulwijskim umieścić krzyż na sztandarach, często dochodziło do zmowy władzy politycznej, wojskowej i religijnej tak, że w masach ludowych zakorzeniło się przekonanie o przymierzu „szabli i kropidła”. Stając w obliczu wojny między chrześcijanami, Kościół starał się wprowadzić pewne regulacje, wypracowując teologię wojny sprawiedliwej, ustalając warunki prawowitości konfliktów zbrojnych i normy moralne obowiązujące w toku ich prowadzenia6. Sw. Augustyn idąc za wzorem św. Ambrożego (ten opiera się na Cyceronie) wprowadza pojecie wojny sprawiedliwej bellum iustum, będącej akcją nie sprzeciwiają cą się moralności chrześcijańskiej, w przeciwieństwie do godnej potępienia wojny niesprawiedliwej bellum iniustum7. Potępiał on bezwzględnie tylko te wojny, które prowadzone są dla zaspokojenia żądzy sławy, które służą podbijaniu i ujarzmianiu spokojnych sąsiadów, głównie wojny zaborcze i imperialne. Dostrzegał równocześnie jednak możliwość, a nawet konieczność prowadzenia wojen sprawiedliwych, których charakter determinowany był zarówno wartościami etycznymi działającego podmiotu, jak i słusznością pobudek skłaniających go do podjęcia działań zbrojnych. Przed rozpoczęciem takich wojen państwo winno jednak wykorzystać wszystkie inne, pokojowe środki i dopiero w ostateczności, gdy one zawiodą, uciekać się do działań wojennych8. Tak zatem, według św. Augustyna, w wir wojny można się rzucić tylko w ostateczności, kiedy wyczerpie się wszelkie inne sposoby przywrócenia sprawied liwości. Jedynym celem wojny sprawiedliwej jest położenie kresu niesprawiedliwości9. Teologowie i kanoniści już w XII wieku przystąpili do pracy i zaczęli stopniowo opisywać ramy i reguły wojny sprawiedliwej. Szczegółowe omówienie 2 M.T. C y c e r o n , Pisma filozoficzne, fi. W. Komatowski, t. II, Warszawa 1960-1963, s. 23; zob. także: G. M i n o i s , Kościół i wojna, Warszawa 1998, s. 44. 3 Tamże. 4 Międzynarodowe prawo konfliktów zbrojnych, red. M. F l e m m i n g , Warszawa 1991, s. 3. 5 S. 0 1e j n i k , jw., s. 346. 6 G. M i n o i s , jw., s. 8. 7 L. W i n o w s k i , Stosunek chrześcijaństwa pierwszych wieków do wojny, Lublin 1947, s. 73. 8 R. R o s a , Filozofia bezpieczeństwa. Tradycje i współczesność, cz. I: Wybrane koncepcje bezpieczeństwa personalnego i strukturalnego od starożytności do współczesności, Warszawa 1994, s. 61. 9 G. M i n o i s , jw., s. 68. PRAWO DO UPRAWNIONEJ OBRONY Z UŻYCIEM SIŁY MILITARNEJ 373 tego problemu znajdujemy w Dekrecie Gracjana z 1140 roku. Wojna, aby była sprawiedliwą, musi być wypowiedziana przez prawowitą władzę publiczną — „księcia”, i z prawowitego powodu, a wiec w wyniku zaboru mienia, nie sprawiedliwości popełnionej. Celem wojny sprawiedliwej winno być zawsze przywrócenie pokoju10. Sw. Tomasz zdaje się również podtrzymywać podział wojen na słuszne i niesłuszne (sprawiedliwe i niesprawiedliwe). Za sprawiedliwą uznaje taką wojnę, która ma na celu obronę dobra społeczeństwa. Musi ona jednak spełniać trzy warunki: • musi być wypowiedziana przez „księcia”, czyli prawowitą władzę; • musi mieć słuszną przyczynę, np. pomszczenie zniewag, odzyskanie za grabionych dóbr; • musi być prowadzona z prawymi intencjami, to jest unikając zła i dążąc do dobra. Celem wojny sprawiedliwej winno być przywrócenie pokoju i to pokoju bez niczyjej krzywdy11. Ciekawe spojrzenie na temat wojny sprawiedliwej znajdujemy u Pawła Włod kowica w dziele pt. O wojnie i tolerancji: Należy wiedzieć, że wymaga się pięciu rzeczy na to, aby wojna była sprawiedliwa, mianowicie: osoba, przedmiot, przyczyna, duch i upoważnienie. Osoba — mianowicie nadająca się do walczenia, to jest świecka, której wolno przelać krew, bo duchownemu nie wolno, chyba, w wypadku nieuniknionej konieczności. Przedmiot — mianowicie, aby szło o odzys kanie wolności albo o dobro ojczyzny. Przyczyna — mianowicie, jak, jeżeli się walczy z konieczności, aby przez walkę osiągnąć pokój. Duch — aby to nie było z nienawiści albo z zemsty lub chciwości, lecz dla poprawien (...truncated)