Akcja Katolicka w diecezji katowickiej (1925-1939)

Julia Dziwoki Akcja Katolicka w diecezji katowickiej (1925-1939) Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne 25-26, 271-292 1992-93 Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne 25/26 (1992-93) JULIA DZIWOKI AKCJA KATOLICKA W DIECEZJI KATOWICKIEJ (1925-1939) I. U W A G I W S T Ę P N E W kształtowaniu się Akcji Katolickiej ważną rolę odegrały ruchy katolickie XVIII i XIX w. we Francji, Belgii, Włoszech i Niemczech, upadek Państwa Kościelnego i kwestia społeczna. Po raz pierwszy określenia: Akcja Katolicka użył papież Pius X w „motu proprio" z 18 grudnia 1903 r. i w encyklice II fermo proposito zìi czerwca 1905 r. Przedstawił on zasady teologiczne i organizacyjne Akcji Katolickiej. Pius XI w liście z 30 lipca 1928 r. do przewodniczącej Międzynarodowej Unii Kobiet w Hadze określił Akcję Katolicką jako „udział świeckich w hierarchicznym apostolstwie Kościoła". Jej ramy organizacyjne sformułował w encyklice Ubi arcano dei z 23 grudnia 1922 r. i liście Quae nobis, skierowanym do kard. A. Bertrama. Początkowo episkopaty poszczególnych krajów (Holandii i Polski w 1926 r., zaś Czechosłowacji i Jugosławii w 1927 r.) za stowarzyszenia Akcji Katolickiej przyjęły działające już organizacje katolickie. Potem oparły się na czterech stanach naturalnych (kobiety, mężczyźni, młodzież żeńska i męska) — Ameryka Łacińska w 1930 r., Hiszpania w 1931 r., a Polska w 1934 r. Naśladowały w tym Włochy uważając, że jest to struktura najbardziej zgodna z dyrektywami Piusa XI. Natomiast model uwzględniający różnice środowiskowe rozwinął się w Belgii, Francji i Kanadzie. Akcja Katolicka był to ruch katolicki, który rozwijał się na terenie całej Polski pod protektoratem Episkopatu Polski. Miał on na celu ożywienie religijności i zaktywizowanie wiernych do różnych działań na terenie parafii, a zarazem całej diecezji. Akcja Katolicka objęła diecezję katowicką od 1934 r., chociaż okres przygotowawczy do niej rozpoczął się już w latach dwudziestych XIX wieku. W diecezji katowickiej istniało wiele organizacji kościelnych, co było powodem pewnych trudności przy wprowadzeniu ujednoliconego modelu włoskiego. Episkopat bowiem przyjął go jako uniwersalny dla organizacji Akcji Katolickiej w całej Polsce. Infułat Stanisław Adamski, który był dyrektorem Centrali Akcji Katolickiej, opracowywał jej statuty. W1930 r. został biskupem diecezji śląskiej, gdzie rozpoczął intensywną działalność szkoleniową celem stworzenia fundamentów pod przyszłą Akcję Katolicką. Do roku 1939 ruch ten objął całą diecezję, uaktywniając wszystkie stany katolików w różnym wieku. Mottem bpa S. Adamskiego było bowiem „katolicyzować katolików". Działalność Akcji Katolickiej przebiegała zgodnie z założeniami statutów i regulaminów, pod kierownictwem Biskupa Ordynariusza. W okresie międzywojennym Akcja Katolicka na Śląsku stała się jednym z głównych motywów działań Kościoła. Nie służyła ona żadnej klasie społecznej, żadnej partii politycznej ani żadnemu reżimowi. Dzieje tej instytucji nie zostały opracowane całościowo do tej pory. Powstałe prace dotyczyły tylko pewnych aspektów szerokiej działalności Akcji Katolickiej na Śląsku. 272 JULIA DZIWOKI (2) II POWSTANIE I ORGANIZACJA DIECEZJALNEGO INSTYTUTU AKCJI KATOLICKIEJ W KATOWICACH 1. Statut i regulamin Akcji Katolickiej Statut konstytucyjny Akcji Katolickiej w Polsce złożony był z 12 artykułów. Ukazywał on cele i zadania Akcji Katolickiej. Miała ona być ponad partiami politycznymi, stać na straży nauki Kościoła katolickiego. Święty Wojciech był jej patronem w Polsce, a święto Chrystusa Króla było główną uroczystością. Komisja Episkopatu do Spraw Akcji Katolickiej była łącznikiem między Episkopatem a Akcją. Komisja utworzyła Naczelny Instytut Akcji Katolickiej [NIAK] w Poznaniu. Zgodnie z kanonem 1489 KPK i art. XVI Konkordatu stała się kościelną osobowością prawną1. Celami NIAK było pogłębienie teorii i praktyki Akcji Katolickiej, aktywizacja katolickiej działalności, studia nad życiem katolików, przygotowanie do apostolstwa katolickiego poprzez organizacje, kursy, zjazdy, manifestacje i rozwój wydawnictw (książki, broszury, ulotki) 2 . Prezesa Naczelnego Instytutu Akcji Katolickiej i naczelnego asystenta kościelnego odpowiedzialnego za zgodność prac NIAK z myślą Kościoła katolickiego powoływała na 3 lata Komisja Episkopatu do Spraw Akcji Katolickiej. Do zarządu Naczelnej Rady Akcji Katolickiej należeli: prezes NIAK, naczelny asystent kościelny, po jednym delegacie każdego Diecezjalnego Instytutu Akcji Katolickiej [DIAK] i Krajowych Zjednoczeń Katolickich zatwierdzonych przez Episkopat oraz katolików powołanych przez NIAK 3 . NIAK ściśle współpracował z Diecezjalnymi Instytutami Akcji Katolickiej, przekazując im swoje propozycje i uwagi. Centralami Akcji Katolickiej w każdej diecezji były powołane przez ordynariusza Diecezjalne Instytuty. Statut w art. 13-16 ukazywał cele oraz skład osobowy DIAK i kompetencje poszczególnych członków. W ostatniej części przedstawia problemy tworzenia parafialnej i dekanalnej Akcji Katolickiej4. W dniu 7 lutego 1930 r. w Warszawie odbyła się konferencja Komisji Episkopatu do Spraw Akcji Katolickiej, na której ks. infułat Stanisław Adamski, dyrektor Centrali Akcji Katolickiej, objaśnił statut tej organizacji dla Polski, który następnie przedyskutowano i zdecydowano, że każdy ordynariusz założy ją jako jednostkę prawną, która następnie złączona będzie we wspólną działalność związku krajowego z Centralą w Poznaniu. W wyniku tej decyzji statut Akcji Katolickiej opracowywali ks. infułat S. Adamski i ks. Władysław Lewandowicz. Statut ten przy uwzględnieniu prawnej samodzielności organizacji diecezjalnej określić powinien jej stosunek do Centrali oraz uprawnienia Centrali wobec niej. W konferencji tej uczestniczyli arcybiskupi: Aleksander Kakowski, August Hlond, Józef Teodorowicz, Adam Stefan Sapieha i biskupi: Henryk Przeź5 dziecki, Adolf Szelążek i Stanisław Łukomski . Przedmiotem konferencji księży biskupów była sprawa zaprowadzenia i rozwinięcia Akcji Katolickiej w Polsce. Ustalono skład NIAK w Polsce. Prezesem był hrabia Adolf Bniński z Gułtów w Wielkopolsce. Na asystenta kościelnego był przewidziany ks. S. Adamski, ale ponieważ został on ordynariuszem diecezji katowickiej, obecni zgodzili się, by ks. biskup Dymek, sufragan poznański, pełnił tę funkcję. Biskup S. Adamski został włączony do Komisji Episkopatu do Spraw Akcji Katolickiej. Dyrektorem Centrali wybrano ks. prałata Józefa Gawlinę, a gdyby on nie mógł, wtedy urząd ten miał objąć ks. Stanisław Bross z Poznania. Do pomocy dyrektorowi Centrali przydzielono ks. Ol1 Statut konstytucyjny Akcji Katolickiej w Polsce, w: Statut konstytucyjny Akcji Katolickiej w Polsce oraz regulaminy, Poznań 1930, s. 5-10. 2 Regulamin Naczelnego Instytutu Akcji Katolickiej, w: Statut konstytucyjny Akcji Katolickiej, s. 11-15. 3 Tamże. 4 Regulamin Diecezjalnego Instytutu Akcji Katolickiej w Polsce, w: Statut konstytucyjny Akcji Katolickiej^. 20-21. 5 Kancelaria biskupa Adamskiego [Archiwum Kurii Diecezjalnej w Katowicach [= AKDK], sy (...truncated)