Odpowiedzialność cywilna za naruszenie prawa pacjenta do informacji

Izabela Bernatek-Zaguła Odpowiedzialność cywilna za naruszenie prawa pacjenta do informacji Zeszyty Naukowe Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej im. Witelona w Legnicy 1, 17-37 2007 Izabela Bernatek-Zaguła Odpowiedzialność cywilna za naruszenie prawa pacjenta do informacji ABSTRAKT Prawa pacjenta traktowane jako system normatywnych stosunków pomiędzy pacjentami a podmiotami odpowiedzialnymi za przekazywanie im świadczenia me dycznego pozbawione gwarancji ich realizacji w praktyce stanowiłyby zaledwie sys tem potencjalnych uprawnień. Możliwość wyegzekwowania tych praw pod rygorem odpowiedzialności cywilnej i karnej sprawia, że nie pozostają one jedynie w sferze deklaracji. Rola prawa karnego w sferze działań określonych mianem „świadczenie medyczne” jest pomocnicza; to prawu cywilnemu przypada obecnie główna rola we właściwym uregulowaniu prawidłowego przebiegu relacji pomiędzy pacjentem a pod miotem przekazującym świadczenie medyczne. Nie można także stracić z pola wi dzenia obwiązującego systemu norm o charakterze deontologicznym. Podstawą odpowiedzialności cywilnej wobec pacjenta za szkodę wynikłą wsku tek naruszenia jego prawa do informacji jest istnienie stosunku prawnego łączącego podmiot udzielający świadczenie zdrowotne i pacjenta. Jest ona uzależniona od tego, czy podmiot przekazujący świadczenie zdrowotne - lekarz wykonuje swój zawód w ramach umowy o pracę z zakładem opieki zdrowotnej, czy też zawarł on z tym zakładem umowę cywilnoprawną lub też świadczenie przekazuje on w ramach indy widualnej praktyki lekarskiej albo w formie spółki prawa handlowego. Dlatego też odpowiedzialność odszkodowawcza jest uzależniona zarówno od istnienia, jak i od rodzaju zobowiązania, które zostało niewykonane lub wykonane nienależycie albo też od powstania deliktu, czyli bezprawnego zachowania się człowieka, które spowodo wało szkodę będącą podstawą odpowiedzialności odszkodowawczej. Zgodnie z art. 422 k.c. za szkodę odpowiedzialny jest ten, kto ją bezpośrednio wyrządził. Mając na uwadze fakt, iż przede wszystkim lekarz jest odpowiedzialny za przekazanie pacjentowi informacji medycznej, to on jest głównie odpowiedzialny za szkodę wynikłą z naruszenia tego prawa. Poza nim odpowiedzialność ponoszą zakład opieki zdrowotnej świadczący usługi zdrowotne i zatrudniony przez niego personel pielęgniarski, położne, fachowi pracownicy służby zdrowia i pracownicy administracyjni zatrudnieni na podstawie kodeksu pracy. Artykuł poświęcony jest zagadnieniom źródeł odpowiedzialności odszkodowaw czej z tytułu naruszenia prawa pacjenta do informacji, podmiotom odpowiedzialnym za szkodę zaistniałą z powodu naruszenia tego prawa, wskazuje przesłanki odpowie dzialności odszkodowawczej, a nadto wskazuje rodzaje przysługujących pacjentowi roszczeń wobec sprawcy szkody. 18 Izabela Bernatek-Zaguła 1. Wstęp Pacjent nie może być obecnie postrzegany wyłącznie jako chory, uzależniony od podmio tów odpowiedzialnych za sprawowanie nad nim opieki. Ewolucja praw człowieka, w tym praw pacjenta, a także towarzyszący im rozwój systemów opieki zdrowotnej przyczyniły się do zmiany postrzegania sytuacji pacjenta. Zakres uprawnień przysługujących mu oraz regulacje obowiązków nałożonych na podmioty przekazujące świadczenie zdrowotne sprawiły, że pa cjent może być obecnie odbierany jako konsument usług, klient, nabywca produktów me dycznych [13]. Usługa medyczna ma jednak szczególny charakter. Jej istotąjest dostarczenie świadczenia zdrowotnego, które charakteryzuje się następującymi cechami: niemajątkowym charakterem produktu finalnego, ścisłym powiązaniem z osobą odbiorcy (w celu spełnienia jego specyficznych potrzeb), oceną wykonania dokonywaną z punktu widzenia zarówno fachowości, jak i zasad etycznych, co prowadzić może do rozbieżności pomiędzy obiektywną jakością wykonania usługi, a subiektywną oceną klienta [2]. Ma to oczywisty wpływ na ukształtowanie się regulacji prawnych dotyczących odpowiedzialności za naruszenie tego prawa. Prawa pacjenta traktowane jako system normatywnych stosunków pomiędzy pacjentami a podmiotami odpowiedzialnymi za przekazywanie im świadczenia medycznego, pozbawione gwarancji ich realizacji, w praktyce stanowiłyby zaledwie system potencjalnych uprawnień. Możliwość wyegzekwowania tych praw pod rygorem odpowiedzialności cywilnej i karnej sprawia, że nie pozostają one jedynie w sferze deklaracji*. Wewnętrzny, normatywny system prawny państwa funkcjonuje w trzech podstawowych kategoriach regulujących porządek życia zbiorowego: jako prawo państwowe (konstytucyj ne, administracyjne), cywilne oraz karne. Prawo cywilne porządkuje stosunki o charakterze majątkowym i niemajątkowym, a także majątkowe konsekwencje tych relacji pomiędzy osobami fizycznymi, a także obywatelami i podmiotami zbiorowymi. Dysponuje systemem sankcji tworzą cych tzw. odpowiedzialność cywilną. Prawo karne reguluje odpowiedzialność za czyny, które ustawodawca uznaje za społecznie niebezpieczne, a które zwalcza za pomocą sankcji kary [6]. Określenie w Konstytucji procedur i instytucji służących ochronie wolności i praw jed nostki służy zbudowaniu systemu standardów, do którego zalicza się prawo do sądu i zwią zane z nim prawo do wynagrodzenia szkody. Prawo do sądu jest jednym z praw osobistych, gwarantowanych w art. 45 w zw. z art. 77 ust. 2 Konstytucji RP. Do jego elementów zalicza się prawo dostępu do sądu, uczestnictwa w postępowaniu przed sądem umożliwiającego jedno stce rozstrzyganie sporów prawnych na zasadach gwarantujących sprawiedliwość [9]. Raty fikowana przez Polskę Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności stanowi w art. 6 ust. 1, iż „Każdy ma prawo do sprawiedliwego i publicznego rozpatrzenia jego sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły sąd ustanowiony ustawą przy rozstrzyganiu * Pojawiają się też zdania o postępującej inflacji znaczenia zarówno praw pacjenta (z uwagi na ich ilość), jak i odpowiedzialności za ich naruszenie (ze względu na uprawnienia wobec wielości różnych podmiotów zobowiązanych do ich przestrzegania). „Pacjenta interesuje przede wszystkim to, by świad czenie było regularne, w mniejszym zaś stopniu patologia opieki zdrowotnej i to, kto i jaką poniesie odpowiedzialność za nią i j aką ma szansę na uzyskanie odszkodowania. [...] Problematyka praw pacj en ta i odpowiedzialności ma natomiast pierwszorzędne znaczenie dla tych, którzy z niej żyją, czyli dla prawników” [11]. Odpowiedzialność cywilna za naruszenie prawa pacjenta do informacji o jego prawach i obowiązkach o charakterze cywilnym albo o zasadności każdego oskarżenia”. Podobnie tę kwestię reguluje Konstytucja w art. 45 ust. 1, który stanowi, że każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy przez właściwy niezależny i bezstronny sąd. Rola prawa karnego w sferze działań określonych mianem „świadczenie medyczne” jest pomocnicza; to prawu cywilnemu przypada obecnie główna rola we właściwym uregulowa niu prawidłowego przebiegu relacji pomiędzy pacjentem a podmiotem przekazującym świad czenie med (...truncated)