450 lecie lokacji Rzyk na prawie wołoskim

Artur Oboza 450 lecie lokacji Rzyk na prawie wołoskim Wadoviana : przegląd historyczno-kulturalny 12, 76-96 2009 HISTORIA Artur Oboza 450 LECIE LOKACJI RZYK NA PRAWIE WOŁOSKIM Rzyki położone na stokach Beskidu Małego, u stóp Gancarza, Gronia Jana Pawła II, Leskowca, Madohory i Czarnego Gronia (Potrójnej), przynależą obecnie do gminy Andrychów. Historycznie zawsze były jednak związane z ziemią wadowicką i co warte podkreślenia, podobnie jak miasto Wadowice, stanowiły własność królewską i część starostwa zatorskiego. Okazję do przypomnienia dziejów tej wsi stanowi zbliżająca się okrągła rocznica 450 lecia lokacji, przypadająca w 2010 roku. Osadnictwo ziemi wadowickiej przed lokacją Rzyk Trudno dziś dokładnie ustalić początki wielu wsi i osad ziemi wadowickiej, podobnie jest w stosunku do innych miejscowości kraju. Ta okoliczność wynika z niedostatku zachowanych przekazów źródłowych. Rzyki należą do tych, które jako jedne z nielicznych, mogą poszczycić się dosyć dobrze zachowanym materiałem źródłowym, bezpośrednio odnoszącym się do najstarszych dziejów wsi i okoliczności jej lokacji. Zanim przystąpimy do omówienia tych zagadnień należałoby, chociaż w zarysie, przybliżyć ówczesny stan zasiedlenia ziemi wadowickiej przed ich powstaniem, w celu bliższego zapoznania się z osadnictwem tego regionu. Połowa XVI wieku, kiedy pojawiła się na mapie księstwa zatorskiego nowa wieś Rzyki, to okres panowania ostatniego Jagiellona – Zygmunta II Augusta (15481572). W stosunkach wewnętrznych państwa były to lata niezwykłej prosperity i rozwoju gospodarki, kultury i nauki, a nade wszystko wzrost demograficzny. Miało to także wymierny wpływ na interesujący nas region. Ziemia wadowicka tego okresu przedstawia się nam jako obszar dobrze zagospodarowany. Zasadniczo na jej mapie odnaleźć już można niemal wszystkie dzisiejsze wsie i osady. O powolnej, ale systematycznej kolonizacji, świadczy wykaz miejscowości z datą pierwszego ich pojawienia się w źródle lub lokacji, obok której została odnotowana najwcześniejsza, pierwotnie występująca nazwa. Do najstarszych osad ziemi wadowickiej, lokowanych w XIII wieku w okresie rozbicia dzielnicowego, należą: Babica (1238 - pierwotna nazwa Babici), Mucharz 76 HISTORIA (1254), Roków (1254), Ryczów (powstał przed 1290), Spytkowice (1229), Woźniki (1239), Marcyporęba (powstała na przełomie XIII/XIV wieku; pierwsza wzmianka z 1335) i Leńcze (przed 1274, Lenecz). W XIV wieku rozpoczął się proces lokacji wsi na prawie niemieckim, który dotarł w ten rejon ze Śląska. Czynnikiem szczególnie sprzyjającym w zagospodarowywaniu „pustek” na surowym korzeniu, dotąd niezamieszkałych, pokrytych gęstym lasem, była przyjazna polityka gospodarcza książąt oświęcimskich, którzy popierali rozwój osadniczy we własnym księstwie. Pojawiło się wówczas dużo nowych miejscowości, takich jak: Inwałd (1317 - Hoyenwaldt), Gierałtowice (1325 - Villa Gerardi), Frydrychowice (1325 - Wridirichowicz), Wieprz (1326), Nidek (1326), Głębowice (1326 - Glambwicz), Wadowice (1327 - Wadowicz), Andrychów (1345 - Henrichow), Klecza (1353 - Kleczce), Chocznia (1355 - Choczna), Barwałd Dolny (1325 - Barwalth Inferior), Barwałd Górny (1381 - Barwalth Superior) i Radocza (1356). W XV wieku istniały: Skawce (1422), Tomice (1438), Stanisław Górny (1470), a na terenie ziemi andrychowskiej pojawiły się Roczyny (1457 - Rocziny), zaś nieco później, zapewne na przełomie XV i XVI wieku, Sułkowice (Sulkowicze), chociaż pierwszy raz w źródłach notowane były dopiero pod rokiem 1563 (na mapie księstwa oświęcimsko-zatorskiego). W XVI wieku, jako jedne z ostatnich na ziemi wadowickiej, ze względu na niekorzystne położenie na górskich stokach Beskidu Małego, osadzone zostały: Koziniec (1540 - Koziniecz), Rzyki (ok. 1558-1560), Ponikiew z przysiółkiem Chobot (ok. 1560-1564), Zagórnik (1581, lokacja przypuszczalnie w poł. XVI w.), a zapewne niedługo potem Kaczyna, chociaż pierwsza pisemna wzmianka pochodzi dopiero z 1660 r. Pozostałe interesujące nas wsie tego obszaru: Brzezinka (1645), Targanice (1645) oraz Bolęcina (1679) wyodrębniona z Sułkowic (administracyjnie Bolęcina zawsze stanowiła część Sułkowic, a nie odrębną wieś), zostały odnotowane w źródłach pisanych dopiero w XVII wieku, co nie oznacza jednak, że nie mogły istnieć już wcześniej.1 1 Słownik historyczno-geograficzny województwa krakowskiego w Średniowieczu, cz. I, Kraków 1980, passim; Tamże, cz. II, Kraków 1993, passim; Tamże, cz. III, Kraków 2000, passim; Archiwum Kurii Metropolitalnej Krakowskiej, Akta wizytacji kapitulnej (AVCap.), nr 45 (1645 r.), nr 54 (1679 r.); Lustracja województwa krakowskiego z 1564 r., wyd. J. Małecki, cz. 1, Warszawa 1962, passim. [Dalej cyt.: Lustracja 1564]; A. Pawiński, Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym, t. XIV, Małopolska, [w:] Źródła dziejowe, Warszawa 1886, passim. [Dalej cyt.: Polska XVI wieku…]; Lustracja województwa krakowskiego 1659-1664, cz. 1-3, wyd. A. Falniowska-Gradowska, F. Leśniak, Warszawa 2005, passim. [Dalej cyt.: Lustracja 1660]; Lehns und Besitzurkunden Schlesiens und seiner einzelnen Fürstenthümer im Mittelalter, Bd 2, wyd. C. Grünhagen und H. Markgraf, Leipzig 1883, passim; Monumenta Poloniae Vaticana, t. 1, Acta Camerae Apostolicae, vol. 1: 1207-1344, wyd. J. Ptaśnik, Kraków 1913, passim; A. Zwoliński, Miasto Ankwiczów. Z dziejów Andrychowa, Kraków 1993, passim. 77 HISTORIA Wszystkie niemal miejscowości wyżej przytoczone zostały uwzględnione na mapie Stanisława Porębskiego Ducatus Oswienczimensis et Zatoriensis descripto, wydanej w Wenecji w 1563 r.2 Figurują na niej 162 osady z nazwami, w tym 10 miast i 16 osad bez określonego nazewnictwa. Brak wielu wsi, o których wiadomo z lustracji z 1564 r., że już istniały, a mianowicie Rzyk, Ponikwi czy Kozińca, można wytłumaczyć tym, że trwała właśnie akcja ich zakładania. Nie zawsze był to proces łatwo uchwytny, zwłaszcza dla jej autora, który kilka lat gromadził materiały z zakresu topografii i osadnictwa terenu. Stąd około 16 osad, a wśród nich Rzyki, nie zostało zaznaczonych. Tylko Koziniec i Ponikiew trafiły na mapę w postaci bezimiennych sygnatur i bez konkretnych nazw.3 Kolejno wydane mapy tego obszaru, które zazwyczaj powielano bez korekty na podstawie dzieła Stanisława Porębskiego, pomimo kilkunastu już lat stałego osadnictwa w Kotlinie Rzyckiej, nie uwzględniły zaistniałych tam zmian i nie zaznaczyły położenia geograficznego Rzyk.4 Etymologia nazwy wsi Należy też krótko zastanowić się nad genezą nazwy wsi Rzyki. Językoznawcy są zdania, że posiada ona charakter wybitnie topograficzny i pochodzi od słowa „rzeczka”.5 Związane jest to z licznie występującymi tu górskimi potokami i strumieniami, które spływając z gór, tworzą na terenie Rzyk Wieprzówkę, lewostronny dopływ Skawy. Analizując wnikliwie sieć hydrograficzną Kotliny Rzyckiej, niezwykle rozwiniętą, nie można mieć do tego żadnych wątpliwości. Najwcześniejsza nazwa wsi została odnotowana jako Nowa Wieś (1564)6 lub Nowa Wieś Zagorniki (1569).7 Jest to zrozumiałe, gdy (...truncated)