Nazaretanki w szpitalu w Wadowicach (1896-1956)

Danuta Kozieł Nazaretanki w szpitalu w Wadowicach (1896-1956) Wadoviana : przegląd historyczno-kulturalny 16, 49-72 2013 RO Z P R AW Y I AR T Y K U ŁY s. Danuta Kozieł CSFN Nazaretanki w szpitalu w Wadowicach (1896-1956) Pierwsze zakonnice ze Zgromadzenia Najśw. Rodziny z Nazaretu, zwane popularnie nazaretankami, przybyły do Wadowic w lutym 1896 r. W odpowiedzi na potrzeby lokalnej społeczności otworzyły ochronkę dla dzieci z najbiedniejszych rodzin oraz pracownie zawodowe i internat dla uczących się dziewcząt1. W kilka miesięcy po podjęciu pracy opiekuńczo-wychowawczej zakres działalności nazaretanek poszerzył się o pracę w miejscowym szpitalu. Troska o chorych i aktywny udział sióstr w rozwoju szpitala wadowickiego trwała odtąd przez 60 lat. Ostatnia pielęgniarka zakonna została usunięta z pracy w 1956 r., gdy władze komunistyczne w Polsce ograniczały działalność oświatowo-wychowawczą i szpitalną Kościoła. Odtąd dzieje opieki nad chorymi i fakt istnienia domu zakonnego nazaretanek przy Szpitalu Miejskim i Powszechnym w Wadowicach stopniowo zanikał w pamięci historycznej. Burmistrz miasta dr Jan Iwański podpisał kontrakt ze Zgromadzeniem Sióstr Najśw. Rodziny z Nazaretu w grudniu 1896 r. Odtąd siostry pracowały na umowie zbiorowej i w związku z tym nie były uwidocznione w oficjalnych statystykach, które obejmowały tylko cywilną służbę pielęgniarską zatrudnioną na umowach indywidualnych. Na ten fakt zwrócił uwagę M. Siwiec-Cielebon w artykule poświęconym ochronie zdrowia na ziemi wadowickiej2. W wyniku przeprowadzonej kwerendy archiwalnej zauważa się, że pozostało stosunkowo niewiele śladów w dokumentach 1 Według zapisów z kronik i wspomnień nazaretanki od początku zaistnienia w Wadowicach zajmowały się najuboższymi. Notatka z czerwca 1901 r. mówi o wielkiej liczbie sierot w ochronce i pustej kasie domu. Przełożona wysłała siostry na kwestę w różne strony. Jałmużna na utrzymanie dzieła została zebrana z trudem. Przełożona i siostry własnoręcznie wykonywały ubrania dla dzieci, aby wyglądały schludnie. W efekcie ubrankami dzieci nie różniły się od uczniów gimnazjum i pensjonatu (por. Krótkie wspomnienie o M. Laurencji od Ciała i Krwi Pana Jezusa, w: „Nazaret” Rzym, IX/1935.) W aktach Domu Opatrzności Bożej w Wadowicach z pierwszych lat jego istnienia znajdują się pozwolenia biskupa na kwestę na rzecz ochronki. Siostry jeździły w tym celu do parafii w różnych diecezjach. 2 M. Siwiec-Cielebon, W trosce o „corpore sano”… czyli do „Wadowickich lekarzy” glossa, w: „Wadoviana. Przegląd historyczno-kulturalny”, 2010, nr 13, s. 136. 49 RO Z P R AW Y I AR T Y K U ŁY Siostra pielęgniarka na sali chorych w szpitalu Miejskim w Wadowicach, 1913 r. po latach pracy Zgromadzenia Sióstr Najśw. Rodziny z Nazaretu w miejscowym szpitalu. Częściowo zostały one zachowane w Archiwum Prowincji Krakowskiej Zgromadzenia Sióstr Nazaretanek oraz w Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie, Archiwum Państwowym w Krakowie i w Archiwum Państwowym w Katowicach Oddział w Oświęcimiu, a także w kronikach klasztoru karmelitów w Wadowicach. Opieka szpitalna w Galicji na przykładzie szpitala w Wadowicach Pierwsza informacja o opiece nad chorymi w mieście nad Skawą związana jest z osobą Marcina Wadowity. Placówka dobroczynna, którą był szpital dla ubogich, powstała w 1669 r. z przeznaczeniem do opieki nad niewielką grupą 8 chorych3. W czasach zaborów w mieście istniała tzw. Chorownia Powszechna ulokowana w dwóch wynajętych izbach, pełniąca rolę szpitala powszechnego. Dyrektorem placówki w latach 1854-1890 był dr Antoni Zapałowicz. Rocznie opiekę znajdowało tam około 200 chorych4. Po śmierci dr Zapałowicza obowiązki dyrektora szpitala objął dr August Bukowski i kierował tą placówką do 1913 r.5 3 R. A. Gajczak, Wadowice-miasto rodzinne Jana Pawła II, Warszawa 1986, s. 76. 4 G. Studnicki, Kto był kim w Wadowicach?, Wadowice 2004, s. 283; R. A. Gajczak, op. cit., s. 76. 5 G. Studnicki, op. cit., s. 27. 50 RO Z P R AW Y I AR T Y K U ŁY Z zachowanych wspomnień z okresu autonomii galicyjskiej rysuje się dość mroczny obraz stanu opieki nad chorymi w miejscowej placówce, co było dysonansem w stosunku do pozycji Wadowic wśród miast galicyjskich. Na mocy ustawy rządowej w 1889 r. Wadowice zostały włączone do grupy 30 największych miast Królestwa Galicji i Lodomerii6. Społeczeństwo miasta na różne sposoby starało się sprostać tej nobilitacji. W zakresie opieki nad chorymi władze lokalne w 1893 r. rozpoczęły starania w Wydziale Krajowym i w Sejmie we Lwowie o budowę nowego budynku szpitala. W tym samym roku Sejm Krajowy podjął uchwałę pozwalającą na rozpoczęcie prac i przeznaczył na ten cel sumę 22.000 koron, co stanowiło połowę projektowanych kosztów budowy7. Mimo podjętych starań, jeszcze w 1895 r. szpitalik znajdował się w zrujnowanym budynku z napisem „Chorownia”. I jak zapisano we wspomnieniach, personel stanowiła jedna starsza kobieta, chorzy pozbawieni byli podstawowej opieki, a placówka nie posiadała praktycznie żadnego wyposażenia medycznego. Dyrektor szpitala dr A. Bukowski zmagał się z brakiem podstawowych narzędzi, a operacje wykonywał na zwykłej desce, wobec braku najprostszego stołu operacyjnego8. Budowę nowego, piętrowego budynku zakończono w 1896 r. Znalazło się w nim miejsce dla 41 chorych, sala operacyjna, kaplica szpitalna, pomieszczenie dla administracji. Poza głównym budynkiem wybudowano także zaplecze gospodarcze z miejscem na kuchnię, pralnię i prosektorium9. Przez okres pierwszych 7–10 lat szpital działał bez elektryczności (założona w Wadowicach w 1907 r.) i bez wodociągów (wybudowane w mieście w 1910 r.)10. Dość szybko, bo już na jesieni 1898 r., komisja budowlana sprawdzająca stan nowego budynku stwierdziła jego zagrzybienie. Siostry wraz z chorymi przeniosły się na kilka miesięcy do innych budynków. Wielu pacjentów w lżejszych stanach wypisano do domu, by zmniejszyć liczbę hospitalizowanych11. Nie był to odosobniony przykład stanu opieki szpitalnej w Galicji w drugiej połowie XIX w. Władze austriackie, a konkretnie Ministerstwo Spraw Wewnętrz- 6 A. Zielecki, Struktura ludności miast Galicji w dobie autonomicznej, w: Rozwój przestrzenny miast galicyjskich położonych między Dunajcem a Sanem w okresie autonomii galicyjskiej, red. Z. Beiersdorf, A. Laskowski, Jasło 2001, s. 79-96. 7 Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, red. B. Chlebowski, t. 12, zeszyt 144, Warszawa 1892, s. 882. 8 Archiwum Prowincji Krakowskiej Sióstr Nazaretanek (dalej: APKNaz). Spuścizna po s. Irenie Marianowskiej, notatki z lat przełożeństwa w Domu Matki Bożej Pocieszenia przy szpitalu powszechnym w Wadowicach. 9 B. Marczewski, Powiat Wadowicki pod względem geograficznym, Kraków 1987, s. 76. 10 A. Nowakowski, Z dziejów miasta i parafii Wadowice, Kraków 1985, s. 95. 11 Archiwum Generalne Zgromadzenia Sióstr Najśw. Rodziny z Nazaretu w Rzymie (dalej: AGCSFN), Dane do kroniki domu sióstr zajętych przy szpitalu powszechnym w Wadowicach. Rok 1898, rkp., zeszyt III, (...truncated)