Zapomniane stowarzyszenie

Michał Siwiec-Cielebon Zapomniane stowarzyszenie Wadoviana : przegląd historyczno-kulturalny 1, 27-33 1998 M ichał S iw iec-C ielebon ZAPOMNIANE STOWARZYSZENIE Panujące po I wojnie światowej nastroje zm ęczenia w ysiłkiem w ojennym i przy gnębienia milionowymi ofiaram i skutkow ały dążeniem wielu ludzi do uspokajania atm osfery politycznej i nawiązyw ania kontaktów m iędzynarodowych mających za pobiec ewentualności następnego konfliktu wojennego. W śród wielu innych ini cjatyw na świecie pojawił się pom ysł absolw entek uniw ersytetów z W ielkiej Bryta nii i S tanów Zjednoczonych, założenia „M iędzynarodow ej Federacji K obiet z Uni w ersyteckim W ykształceniem " mającej sprzyjać zbliżeniu między narodami i kra jam i oraz pom agać kobietom w zdobyw aniu w ykształcenia i zajm ow aniu należ nej pozycji w sw ych spo łe czeństw a ch. In terna tiona l F e deration o f U niverssity Women rozpoczęła działalność w 1919 roku w Londynie, gdzie też na stałe zain stalowano jej Komitet Centralny. Federacja była związkiem narodowych stowarzy szeń mających cele zbieżne ze statutem ogólnym, ale dostosow ane do warunków lokalnych w poszczególnych krajach, przy czym wym ogiem statutowym było pra wo działania na terenie każdego państwa tylko w jednej organizacji zrzeszonej w Federacji. W roku 1924 - w pięć lat od powstania - Federacja m iała 30 000 członkiń w 20 stowarzyszeniach narodowych, w 1936 roku było ich już 60 000. Polskie Stow arzyszenie Kobiet zW yższem W ykształceniem Dzięki prywatnym i naukowym kontaktom z kobietami zrzeszonym i w M.F.K.z U.W. na przełom ie lat 1925/26 rozpoczęto w Polsce tworzenie pierwszych oddzia łów S tow arzyszenia w K rakowie (dr Stefania Tatarówna) i W arszawie (Karolina Ponikowska). Pierwsze zebranie o charakterze statutowym m iało miejsce 3 marca 1926 roku w W arszawie. 21 uczestniczek - przede wszystkim ze stolicy - przyjęło statut, wybrało zarząd i powołało do istnienia „Polskie S towarzyszenie Kobiet z W yższem W ykształceniem ", zgłaszając jego akces do Federacji M iędzynarodowej (I.F.U.W.). Federacja potwierdziła jego uznanie w kwietniu tegoż roku. Dnia 11 czerwca 1926 roku Ministerstwo Spraw W ewnętrznych RP w ydało postanowienie o zatwierdzeniu statutu i zarejestrowaniu Stowarzyszenia pod num erem 1582 re jestru zw iązków i stowarzyszeń. W latach późniejszych statut ten był dwukrotnie uzupełniany i zmieniany. W dniu 30 czerwca 1929 roku w yodrębniono z oddzia łu w arszaw skiego Zarząd Główny, a sam oddział w W arszawie stał się odtąd je d nym z równorzędnych oddziałów terenow ych. W roku 1935 w prow adzono po prawki pozwalające Stowarzyszeniu na nabywanie i sprzedaż majątku ruchom e go i nieruchom ego oraz zaw ieranie um ów prawa cyw ilnego i handlowego. Statutowym i władzam i Stowarzyszenia były Zarząd G łówny (do 1929 roku jego rolę pełnił Zarząd Oddziału w W arszawie) oraz Zjazd D elegowanych organizo w any corocznie. Od 1931 r. odbyw ały się także coroczne konferencje przew odni czących oddziałów m ające na celu koordynowanie form pracy organizacyjnej. Jedną z w ażniejszych struktur S tow arzyszenia był Komitet Spraw Międzynaro- dow ych (C om ité des R élations Internationales) odpow ied zia lny za w spółpracę Stowarzyszenia z Federacją, prezentowanie obrazu działalności Polskiego Sto w arzyszenia na forum m iędzynarodowym , udział przedstawicielek Polski w ak cjach podejm ow anych przez I.F.U.W., oraz korelację najw ażniejszych wystąpień i dokum entacji S tow arzyszenia ze statutem i program em Federacji, Komitet od powiadał także za przygotowanie przedstawicielek S tow arzyszenia na Kongresy dotyczące poszczególnych zagadnień będących przedm iotem zainteresow ania Federacji i stow arzyszeń narodowych, a także delegatek S tow arzyszenia na po siedzeniu Rady Federacji. Z ciekaw szych inicjatyw o charakterze ponadoddzialow ym warto w spom nieć o dwóch. W 1927 roku Jadwiga Petrażycka-Tomicka z oddziału w Krakowie prze kazała swemu oddziałowi, a ten całem u Stowarzyszeniu nieruchom ość położoną w Jastrzębiej G órze nad Bałtykiem, z intencją w ybudow ania domu wypoczynko w ego dla członkiń S tow arzyszenia. Ponieważ S tow arzyszenie nie miało jeszcze prawa do posiadania własności, a co za tym idzie nie mogło realizować inwestycji ani nawet form alnie przyjąć działki, sprawami organizacyjnym i przy budowie zaję ła się dr Zofia Szybalska, która mimo wielu przeciwności i przy stałym braku środ ków m aterialnych doprow adziła w 1932 roku do w ykończenia niew ielkiej willi, której na cześć ofiarodaw czyni działki nadano imię „Jadw iga” . Do roku 1939 przez w szystkie sezony letnie, a także przez wiele innych m iesięcy w domu tym stale przebyw ały na wczasach członkinie Stowarzyszenia z różnych oddziałów. Drugą ciekaw ą inicjatyw ą było przejęcie dzięki staraniom oddziału we Lwowie podupadającego gim nazjum żeńskiego „Towarzystwa prywatnego żeńskiego Gim nazjum im. J. S łow ackiego” , które dzięki S tow arzyszeniu nie tylko nie zostało zlikw idow ane, ale w krótkim czasie uzyskało pełne praw a państwowe, zm ieniło siedzibę i znacznie się rozwinęło, stając się jedną z lepszych żeńskich szkół średnich we Lwowie. Podstaw owe form y działalności Główny ciężar działalności spoczywał na oddziałach. Dostępne dane z 1936 roku pozwalają stwierdzić, że przez pierwsze 10 lat istnienia Stowarzyszenia po w stało ich 13, z tym, że dwa uległy likwidacji, jednak ich istnienie odnotowane jest w danych statystycznych z 1936 roku (patrz tabela). O dd ziały p ro w a d ziły dzia ła ln o ś ć odczytow ą, sam okształcen iow ą - głów nie w sekcjach tem atycznych, klubową, a także angażow ały się w działalność pu bliczną w spółpracując z w ielom a innymi organizacjami, nie tylko kobiecymi. Głów nym partnerem w działalności publicznej Stowarzyszenia był Zw iązek Pracy O by w atelskiej Kobiet - ogólnopolska organizacja kobieca staw iająca sobie podobne cele jak Stow arzyszenie, ale realizująca je bardziej wśród średnich warstw spo łecznych i nie staw iają ca w ym ogu cenzusu w yższego w ykształcenia. Ponadto celem Z.P.O.K. było realizow anie w ychow ania i zaangażow ania obywatelskiego kobiet dla państwa a dopiero później realizacja tzw. „kw estii kobiecych” przez pań stwo, a więc hierarchia celów była odwrotna niż w Stowarzyszeniu. Spośród wielu innych organizacji kobiecych, z którymi w spółpracow ało S tow arzyszenie należy w ym ienić: N arodow ą O rganizację Kobiet, stow arzyszenie „R odzina W ojskow a” , Zw iązek Pań Domu, Zw iązek Harcerek, Stowarzyszenie Młodych Ziemianek, Pol- skie Zjednoczenie Kobiet Pracujących Zawodow o, Zrzeszenie Lekarek itp. Odczyty przeznaczone byty głównie dla członkiń stowarzyszenia, ale zagad nienia interesujące szersze grono słuchaczek przedstaw iano na zebraniach in nych organizacji. Niektóre problemy poruszano też na otwartych zebraniach z udzia łem pań nie będących w Stowarzyszeniu, ale każdorazowo zaproszonych indywi dualnie do w spółpracy z danym oddziałem . Tematyka odczytów i dyskusji była bardzo rozległa, od ogólnych kwesti (...truncated)