"Lalka", t. 1-2, Bolesław Prus, oprac. Józef Bachórz, Wrocław-Warszawa-Kraków 1991 : [recenzja]

Stanisław Fita "Lalka", t. 1-2, Bolesław Prus, oprac. Józef Bachórz, Wrocław-Warszawa-Kraków 1991 : [recenzja] Pamiętnik Literacki : czasopismo kwartalne poświęcone historii i krytyce literatury polskiej 87/4, 226-232 1996 226 RECENZJE o stosunku poezji do malarstwa m oże spokojnie pominąć gąszcz liczbowy wykazu stronic traktujących ogólnie o poezji, znajdując w rozpisanym na szczegółow e zestawie nia haśle „Poezja” dopowiedziany drugi człon: „ — a malarstwo”, i stosow ne lokalizacje. Przykładu tego nie da się odwrócić (brak hasła „M alarstwo”), ale i nie ma potrzeby, bo właśnie literatura, nie inne sztuki, jest tu punktem wyjścia. Tam natom iast, gdzie oba człony zestawienia należą do zakresu problematyki literackiej, indeks działa dwukierun kowo: „Poezja a piękno” pod „Poezją”, „Piękno a poezja” pod „Pięknem ”. Terminy używane w epoce otrzymały w układzie indeksu pierwszeństwo przed odpowiadającymi im współczesnymi (umieszczonymi w nawiasach i odsyłaczach), rodzime lub spolszczone przed obcymi, powszechniejsze przed rzadziej spotykanymi. Materiał, do którego d o trzeć m ożna dzięki hasłu „D ow cip”, pozw oli zebrać razem i poddać analizie rozproszo ne po różnych tekstach świadectwa wieloznaczności tego słowa, a nawet uchwycić m o ment, w którym pojawiło się jego podstawowe dzisiaj znaczenie. To tylko jeden z m oż liwych przykładów. Zawarty w książce materiał źródłowy i jej wyposażenie warsztatowe (z indeksem na czele) obiecują w obcowaniu z nią wiele podobnych satysfakcji. Przemysława M atuszewska B o l e s ł a w P r u s, LALKA. Opracował J ó z e f B a c h ó r z . T. 1 —2. Wrocław — Warszawa —Kraków 1991. Zakład N arodow y im. Ossolińskich — W ydawnictwo, t. 1, ss. СХХ, 534, 2 nlb.; t. 2, ss. 608. „Biblioteka N arodow a”. Seria I. Nr 262. (Redakcja „Biblioteki N arodow ej” : J a n B ł o ń s k i i M i e c z y s ł a w K l i m o w i c z ) . Teksty Bolesława Prusa dopiero od niedawna dostąpiły zaszczytu ukazywania się w zasłużonej serii „Biblioteka N arodow a”. Po Placówce w opracowaniu Tadeusza Żabskiego (1987) pojawiła się Lalka w 2 tomach, ze wstępem i komentarzem Józefa Ba chorza. Edycję tę m ożna określić jako wydarzenie w dziejach wydań dzieł znakom itego powieściopisarza. Została ona przygotowana z wyjątkowym pietyzmem filologicznym, opatrzona bogatym, wielostronnym komentarzem, poprzedzona obszernym Wstępem, zawierającym nowatorską interpretację powieści. Edytor nie poszedł, choć miał prawo to uczynić, podobnie jak inni wydawcy klasy cznych tekstów w tej serii, za ustaleniami nawet najznamienitszych autorytetów naszej prusologii. Po dokładnym przyjrzeniu się najbardziej podstawowej edycji powieści w ra mach Pism Prusa pod redakcją Ignacego Chrzanowskiego i Zygmunta Szweykowskiego zbadał na now o dzieje tekstu i wszystkie jego przekazy: rękopis, zachowany tylko częściow o 1, pierwodruk prasowy w „Kurierze Codziennym ” oraz wydania książkowe kontrolow ane przez autora, szczególnie wydanie pierwsze, z 1890 roku2. W rezultacie otrzymaliśmy tekst ustalony na nowo, bliższy, jak m ożna sądzić, intencjom autorskim. Przywrócono podział tekstu na 2 tomy zgodnie z pierwodrukiem, przyjęto podział na rozdziały zgodnie z ostatnią decyzją autora. Przywrócono też pewne właściwości języka pierwodruku i rękopisu, „zacierane — jak czytamy we Wstępie — z różnych przyczyn już od pierwszego wydania książkow ego” (s. CXI). A więc pojawiła się znów np. forma „mięszać”, „siedm”, „ośm”, „przedsiębierstwo”, „tualeta” oraz pewne oboczności fonety czne, fleksyjne i słowotwórcze. Poddano również rewizji ustalenia dotychczasowych edytorów w zakresie interpunkcji, przywracając istniejące w rękopisie znaki świadczące o stosow aniu przez autora zasady intonacyjnej. Znalazło się więc w wielu miejscach 1 N iekom pletny rękopis Lalki jest przechowywany w zbiorach Biblioteki Publicznej M. St. W arszawy (sygn. 149.11). 2 Rezultaty własnych badań nad dziejami tekstu powieści przedstawił J. B a c h ó r z w artykule N ad tekstem „Lalki” („Prace P olonistyczne”, seria XLI <1985)). REC EN ZJE 227 sporo m yślników (dość hojnie stosowanych przez Prusa) oraz wykrzykników, które zostały usunięte z poprzednich wydań książkowych. M ożna przypuszczać, że dzięki nowym ustaleniom filologicznym, dokonanym w wyniku żmudnej analizy przekazów tekstowych powieści, om awiana edycja Lalki stanie się na długo podstawą dalszych wydań jako tekst najbardziej wiarygodny. Ważnym wkładem w badania nad powieścią Prusa jest obszerny Wstęp. Jego autor niezwykle sumiennie przestudiował dorobek poprzedników i lojalnie wykorzystał to wszystko, co posiada aktualną wartość dla interpretacji dzieła. Jednak w całości Wstęp przynosi nowe odczytanie Lalki w kontekście dziejów polskiej powieści. Bachórz był do tego zadania przygotowany jak nikt inny w dzisiejszym pokoleniu badaczy. Ma przecież w swym dorobku cały szereg studiów o powieściach Kraszewskiego, Korzeniowskiego, Prusa i Orzeszkowej, o epice M ickiewicza i o gawędzie pierwszej połowy XIX wieku, o obrazkach oraz innych drobnych formach epickich w ubiegłym stuleciu. Oczywiście rezultaty własnych badań włączył również do swych rozważań o Lalce. Um ieścił po wieść w szerokiej perspektywie historycznoliterackiej: jako ogniwo tradycji polskiej prozy XIX wieku oraz jako zapowiedź nowych tendencji rozwoju gatunku, które znajdą pełny wyraz w twórczości pisarzy Młodej Polski. Lalka została ukazana jako powieść prekursorska, do której właściwego odbioru czytelnicy i — o dziwo ! — krytycy ówcze śni nie byli przygotowani. Przytoczone wypowiedzi W ładysława Bogusławskiego, Piot ra Chm ielowskiego, Aleksandra Świętochowskiego, Józefa Kotarbińskiego i innych świadczą o zasadniczych nieporozumieniach w odbiorze utworu, o tradycyjnych przy zwyczajeniach ówczesnej krytyki, która nie dostrzegła bądź nie rozumiała oryginalnych rozwiązań kompozycyjnych zastosowanych w powieści. Tymczasem odwołanie się do twórczości Kraszewskiego (zwłaszcza do Latarni czarnoksięskiej) już pozw oliłoby rzucić pewne światło na celow ość m etody zastosowanej przez Prusa. Przede wszystkim jednak nie każdy był zdolny dostrzec i ocenić te osiągnięcia, które zapowiadały nadchodzące przemiany powieści polskiej. I to właśnie stanowi jeden z głównych w ątków rozważań Bachorza. Pisze więc badacz szczegółow o o przejawach ograniczania funkcji narratora, o roli postaci i ich punktów widzenia w prezentowaniu głównego bohatera i jego losów, o nieustannej grze autora z czytelnikiem: podsuwa mu się rozmaite, sprzeczne nieraz, wersje zdarzeń, które się jednak wzajemnie dopełniają, korygują i odbijają w wersji kształtowanej przez narrację trzecioosobową. To wszystko, zdaniem autora Wstępu, zbliża Lalkę do prozy m łodopolskiej: „Od Lalki więc — czytamy — szlak wiódł nie tylko do »źle zbudow anych« Ludzi bezdomnych (1900) Żeromskiego, lecz również do Paluby (1903) Karola Irzykowskiego, czyli do powieści, w których zaczyna się XX-wieczna rewolucja gatunku” (s. XXXIX). I choć niektórzy krytycy m łodopolscy3, jak również współcześni (...truncated)