Józefa Rostafińskiego Odezwa do nie botaników o zbieranie ludowych nazw roślin i udział w niej Marii Twardowskiej

o K M U N I K A T Y Piotr Sebastian K ohler, A licja P iekiełko-Z em anek (Kraków) JÓ Z E FA RO STA FIŃ SK IEG O O D E ZW A DO N IE B O TA N IK Ó W O Z B IE R A N IE LU D O W YC H "NAZW R O Ś L IN I UDZIAŁ W N IE J M ARII TW ARDO W SKIEJ V $\ In teresu jący m źródłem do poznania działalności w ielu polskich botaników am atorów mogą być listy do' profesora U niw ersytetu Jagiellońskiego — Józe fa R ostafińskiego (1850—1928) — bota nika, a zarazem h istoryka n a u k i o sze rokich zainteresow aniach hum anistycz nych. Są to — zachow ane w zbiorach Biblioteki In sty tu tu B otaniki UJ i PA N — odpowiedzi na ankietę, roz pisaną przez krakow skiego profesora w celu zgrom adzenia w szechstronnych inform acji o roślinach upraw ianych w Polsce w drugiej połowie X IX w., głów nie ich ludow ych nazw. R ostafiń ski prow adził bowiem w ieloletnie s tu dia n a d dziejam i naszej n o m en k latu ry botanicznej, przedstaw ione w klasycz nych dziełach Średniow ieczna historia naturalna [...] (1900) i S ło w n ik polskich im ion rodzajów [...] (1900). A nkietę zam ieścił kilk ak ro tn ie w la tach 1881— 1883 w w ielu gazetach w ychodzących na teren ie trzech za borów, m. in, w „Czasie”, „Gazęcie L w ow skiej”, „K urierze P oznańskim ” i „K urierze W arszaw skim ” . J e j tek st opracow any był bardzo staran n ie, w postaci 79 szczegóło w ych pytań, dotyczących 129 gatunków roślin upraw nych. P y ta n ia po dzielone zostały na jedenaście działów:. I. Zboża, II. W arzyw a, III. Zie leniny (rośliny, k tórych liście użytkow ano w celach spożywczych). KW ARTALNIK HNIT, NR 2/1986 472 P. S. K ö h ler, A. P ie k ie lk o -Z em a n e k IV. Owoce (Rostafiński włącza tu rów nież niektóre gatu n k i zaliczane obecnie do w arzyw , np. ogórki, dynię), V. K w ietnik (rośliny ozdobne), VI. W łókna, plecionki, puch (rośliny w łókniste), VII. Olej (rośliny oleiste), VIII. B arw idła (rośliny barw ierskie). IX. Środki (rośliny lecznicze, obrzę dowe i czarodziejskie), X. G rzyby, XI. Drewno. Ryc. 1. Józef Rostafiński (1850— 1928) A utor an k iety zapytuje n a ogół o ludow e nazw y roślin, np. „czy zna na jest sta ry m ludziom, chociażby z tradycji, nazw a zboża sam opsza?”. In te resu je go rów nież zestaw gatunków upraw ianych przez lud i pozy skiw anych ze stan u dzikiego: „czy z nadejściem wiosny, zwłaszcza w głodne lata, zbiera lud zioła na pokarm lub zupę i jakie?”, a także spo soby użytkow ania roślin i daw ne obrzędy z nim i związane: „jakie zioła są środkam i zabobonnym i lub czarodziejskim i ludu, np. lubczyk, nasięźrzał lub inne, jak je lud używ a?”. O tym , że jego w ezw anie do zbierania daw nych nazw i zwyczajów, zw iązanych z roślinam i, spotkało się z szerokim zainteresow aniem , św iad czy fak t uzyskania ponad 800 listów, spośród k tórych 244 przetrw ały do dzisiejszego dnia J. K orespondentam i Rostafińskiego byli na ogół ziem ia* P. S. K ö h l e r : Nieznane materiały Józefa Rostafińskiego do badań nad hi storią roślin uprawnych w Polsce. „Zeszyty Naukowe UJ. Praoe Botaniczne” Z. 14: 1986 (w druku). J . R o stafiń sk ieg o O dezw a do nie botaników... 473 nie (16,8%) oraz przedstaw iciele inteligencji, rozproszonej w m ałych m iejscow ościach trzech zaborów: nauczyciele (16,8%), uczniow ie i stu^ denci (7,7%), księża (7%), urzędnicy (6,3%), lekarze i farm aceuci (4,9%), dziennikarze (1,4%), naukow cy (1,4%), organiści (0,7®/o), a n aw et chłopi (4,9%). Uw ażali oni często zbieranie wiadom ości o polskiej k u ltu rz e lu dowej za swój patrio ty czn y obowiązek. W śród licznych odpowiedzi na ankietę, zachow anych w sześciu czar nych, tek turow ych teczkach, przetrw ało siedem listów od M arii ze S k irm untów T w ardow skiej (1858— 1907) żony w łaściciela m ają tk u W eleśnicy Ryc. 2. Maria Twardowska (1858— 1907) n a Polesiu (w daw nej gubernii m ińskiej), jednej z pierw szych w Polsce kobiet, prow adzących sam odzielne obserw acje florystyczne. G ru n to w n e w ykształcenie przyrodnicze zdobyła na W yższych K ursach dla K obiet im. A. B aranieckiego w K rakow ie, prow adzonych w dużej m ierze przez profesorów uniw ersyteckich. T utaj zetknęła się m. in. ze znanym sy ste m atykiem roślin — E dw ardem Janczew skim (1846— 1918), u którego pobierała p ry w a tn e lekcje botaniki. Po w yjściu za m ąż w 1880 r. za P . S. K ö h ler, A . P ie k ie lk o -Z e m a n e k 474 m ieszkała na stałe w m ają tk u męża, gdzie przez całe życie zbierała rośli ny i prow adziła z zam iłow aniem spostrzeżenia florystyczne, uwieńczone ogłoszeniem k ilk u n a stu prac naukow ych. Ja k dotąd — niew iele w iado mo 2 na tem at życia i twórczości tejv m iłośniczki badań nad roślinam i, za służonej rów nież zgrom adzeniem bogatej kolekcji zielnikow ej, ofiarow a nej Poznańskiem u T ow arzystw u P rzyjaciół Nauk. L isty Tw ardow skiej, pisane n a papierze ozdobionym pięknym i tło czonym i m onogram am i, pochodzą z lat 1883— 1888. N ajw cześniejszy z nich nosi datę 2 IX 1883 r. Jego au to rk a pisze: „Szanow ny Panie! Przesyłam p an u to, co m i się udało zebrać z m ateriałów przez pana żądanych, tudzież kilkadziesiąt nazw ludow ych najpospolitszych roślin. Szczupła to w iązanka wiadomości, może później nieco uda mi się coś znowu zebrać [...]. Bardzo bym rad a wiedzieć, czy m oje wiadom ości panu się przydadzą? Proszę więc o słówko odpow iedzi [...]. Co robić przeciw owadom, które na mój zielnik nap ad ły ?” Do listu dołączone są odpow iedzi na ankietę, podzielone na dwie czę ści: „W ieś i dw ór W eleśnica w powiecie pińskim ” oraz „W iadomości ze w si K ow niatyn i m iasteczka Ł a[h]iszyn”. U zupełniające dane zaw iera następny list z 29 IX 1883 r. J a k większość korespondentów , Tw ardow ska nie odpow iada na w szys tkie pytania R ostafińskiego; wiadomości, k tó re udało się jej zgromadzić, dotyczą 35 pytań. K rótkie i zwięzłe dane zaw arte w listach m ieszkanki W eleśnicy dają nam w iele in teresu jący ch inform acji o nazew nictw ie i użytkow aniu roślin na Polesiu pod koniec X IX w. Tak więc dow iadu jem y się, że najpospolitszym i zbożam i były: pszenica (T riticu m vulgare L.), żyto (Secale cereale L.), owies (A vena sativa L.), jęczm ień (H ordeum vulgare L.) i proso (P anicum m iliaceum L.). Ponadto — ja k pisze T w ar dowska — „lud suszy niedojrzałe kłosy żyta i robi z tego kaszę, zwaną «m ołodaja kasza»; zwyczaj ten jednak zaciera się pow oli” . Jako w arzyw a upraw iano: brukiew (Brassica napus var. napobrassica (L.) Rchb.), b uraki (Beta vulgaris L.), kapustę (Brassica oleracea convar. capitata (L.) Ałef.), m archew (Daucus carota subsp. sativus (Hoffm.) A rcangeli) i rzepę (Brassica cam pestris L.,), „ale na zimę lud zakopuje ty l ko kartofle, a kw asi kapustę i buraki, bo brukiew , rzepa i m archew słu żą za jarz y n y tylko w lecie”. 2 Krótki jej życiorys podaje F. C h ł a p o w s k i : Sp. Maria ze Skirmuntów Twardowska. „Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego” T. 34: 1908 s. 317—320 oraz W. S ł a w i ń s k i : P rzyczynek do znajomości flory okolic Wilna. Cz (...truncated)