"Diaspora" polskiego wolnomularstwa (1821-1908)

LUDWIK HASS „Diaspora” polskiego wolnomularstwa (1821— 1908) D ziew iętnastow ieczne dzieje w olnom ularstw a polskiego, obejm ujące okres od zam knięcia (tzw. kasaty) w 1821 r. lóż w K rólestw ie do utw orze nia w 1908 r. now ej loży w olnom ularskiej w W arszawie, dotąd leżą od łogiem w naszej historiografii. W latach Polski Ludow ej, poza obszerną rozpraw ą W. Ł u k a s z e w i c z a z 1951 r.1, n ik t więcej pro b lem aty k i tej nie uczynił przedm iotem specjalnego studium , zaś uw agi porozrzucane w rozm aitych opracow aniach pow tarzają jed y n ie u tarte, nie zawsze po praw ne sądy. Równocześnie badania n a ten tem at są z w ielu względów niezbędne dla ogólnej h istorii Polski. R ozpatrując np. spraw ę m iędzy narodow ych kontak tó w polskich ruchów politycznych, w śród w ielu orga nizacji, z k tó ry m i się one stykały, nie sposób pom inąć w olnom ularstw a, organizacji stanow iącej często elem ent in fra stru k tu ry owych kontaktów . Nie m niej istotne jest zbadanie roli w olnom ularstw a w życiu w ew nętrz nym środow isk polskiej em igracji, jej pow iązaniach z krajem . Sam o ustalenie nazw isk Polaków będących członkam i lóż w olnom ularskich na Zachodzie stanow i jedynie p u n k t w yjścia dla dalszych badań, problem u jeszcze nie rozw iązuje. M a on bow iem co najm niej dw a aspekty. Jeden — to rola em igrantów , przew ażnie politycznych, w ow ych lożach, w kształtow aniu ich oblicza i postaw . D rugim byłoby określenie m iejsca i w agi pow iązań w olnom ularskich w akcjach zw iązanych ze spraw ą polską. T em atyka to w yjątkow o pracochłonna i delikatna. Jeżeli bowiem ba dania w szelkich konspiracji czy stow arzyszeń tajn y c h są spraw ą tru d n ą, gdyż w ym agają z jednej stro n y dużej dociekliwości oraz uw zględnienia szerokiego i n a d e r w szechstronnego w achlarza przekazów źródłowych, z drugiej zaś dużej ostrożności przy form ułow aniu sądów — to wchodząc na tere n dziejów w olnom ularstw a historyk, zwłaszcza polski, znajduje się n a gruncie szczególnie grząskim . Z asady k ry ty k i w ew nętrznej źródła m uszą tu być stosow ane z najd alej posuniętym rygoryzm em . A rty k u ł nie p re te n d u je do w yczerpania ta k zakreślonego tem atu, s ta w ia sobie zadanie znacznie skrom niejsze — w stępne zarysow anie n iek tó rych tylko aspektów zagadnienia. P o raz pierw szy w naszej historiografii zebrano tu liczne w zm ianki dotyczące udziału Polaków w ru ch u w olnom ularskim w latach 1821— 1908. Z naczna część faktów , o jakich m ówi a rty k u ł, była już znana polskiej litera tu rz e historycznej, inne pochodzą z n ieraz niedostępnych w k ra ju zagranicznych publikacji m asońskich. Aczkolwiek samo już skom asow anie tego rozproszonego m ateriału stw o1 W. Ł u k a s z e w i c z , W p ły w masonerii, karbonaryzm u i Józefa Mazziniego na polską m y śl rew olu cyjną w latach poprzedzających Wiosnę Ludów, [w:] W io sna L udów w Europie cz. II, t. III, W arszawa 1951, s. 169—384. 198 L U D W IK H A SS rżyło w pew nym sensie now ą inform ację, a rty k u ł posunął się na krok dalej — um ieścił ową inform ację w podw ójnym kontekście historycznym epoki. T em at bowiem zobowiązyw ał do p o traktow ania działalności P olaków -w ołnom ularzy w pow iązaniu z tendencjam i, postaw am i i dążeniam i m asonerii krajów , w których w ypadło im przebyw ać i działać. W ym agało to z kolei uw zględnienia istniejącej n a ten tem at lite ra tu ry , obszernej w praw dzie, jed n ak sk rajn ie n ieraz rozbieżnej w sw ych wnioskach. Z ara zem zaś — co stanow i ów drugi kontekst historyczny — zebrano dane o działalności politycznej i społecznej polskich em igrantów -m asonów , by w zestaw ieniu z pierw szym kontekstem określić przypuszczalne inspira cje m asońskie w tej ich działalności oraz by dostrzec, vice versa, ich w y siłki zm ierzające do spożytkow ania swej przynależności lożowej dla sp ra w y polskiej. Pierw sze dziesięciolecie po kasacie ( 1821 — 1831) D ekret n am iestnika królew skiego ks. Józefa Zajączka z 25 w rześnia 1821, potw ierdzony następnie przez A leksandra I, zawiesił w K rólestw ie n a czas nieokreślony półjaw ną dotąd działalność lóż, zaś postanow ienie nam iestnika z 6 listopada tegoż roku, opublikow ane 16 g rudnia w „D zien niku P ra w ” , definityw nie położyło kres ich legalnem u istnieniu. Z kolei resk ry p t tegoż A leksandra I z 1/12 sierpnia 1822 (ponowiony 21 kw ietnia/ /2 m aja 1826 przez M ikołaja I) nakazujący zam knięcie w szelkich stow a rzyszeń tajnych, zlikw idow ał m. in. loże polskie i polsko-rosyjskie w b. W. Ks. Litew skim , na W ołyniu, Podolu, U krainie i w P e tersb u rg u („O rzeł B iały”) 2. W ten sposób uległa likw idacji polska w olnom ularska sieć organizacyjna. W G alicji bowiem były loże — podobnie jak w całej m onarchii H absburgów — zabronione od 1795 r.3 W praw dzie w zaborze pruskim w olnom ularstw o było nadal legalne, jednak do tam tejszych lóż, zależnych w yłącznie od jednej z trzech berlińskich W ielkich Lóż, bądź należeli w yłącznie Niemcy, bądź też — w Poznaniu, Gnieźnie, Bydgosz czy, T oruniu, Inow rocław iu i K rotoszynie — rów nież i Polacy, stanow ili jed n ak w nich m niejszość. Proces germ anizacyjny czynił zaś w nich tak' szybko postępy, że już od połow y ła t dw udziestych rola' elem entu 2 S. A s k e n a z y , Łukasiński t. II, W arszawa 1929, s. 107 n.; S. M a ł a • c h o w s k i - Ł e m p i c k i , Spuścizna wolnomularska, „Tygodnik Prawda” nr 46 z 14 listopada 1926, s. 6 n.; t e g o ż , W olnomularstw o na ziemiach dawnego W iel kiego K sięstw a L itewskiego 1776—1822, Wiln,o 1930, s. 143— 145. W polskiej lłteraraturze przedmiotu niekiedy pom yłkowo podaje się, iż reskrypt Aleksandra I po chodzi z 1 s'erpnia 18211, zaś dekret Zajączka traktow any jest w związku z tym jako zarządzenie w ydane na jego podstawie. Por. J. P e l c z a r , Masoneria, Kra ków 1914, s. 345—346; S. M a l a c h o w s k i - Ł e m p i с k i , W y k a z polskich lóż wolnomularskich oraz ich. członków w latach 1738—1821, Kraków 1929, s. 10 nn. 3 W grudniu 1792 r. zaw iesiły działalność loże w iedeńskie, za ich przykładem poszły pozostałe loże w państw ie Habsburgów; w 1795 r. cesarz Franciszek II w y dał zakaz wszelkiej działalności m asońskiej, ponow iony w 1801 r. W Galicji jedy nie lw ow ska loża „Równość Doskonała” przetrw ała co najmniej d.o połow y latdziewięćdziesiątych. Por. G. K u é s s , В. S c h e i c h e i b a u e r , 200. Jahre Frei maurerei ïn Österreich, Wien 1959, s. 81; F e s s i e r , Sämtliche Schriften über Freym aurerey, Freyberg 1805, s. 306 n.; F. J a w o r s k i , O szarym L w ow ie, [Lwów] 1916, s. 201 n. P O L S K IE W OLNOM ULARSTW O (1821—1908) 199 polskiego ulegała w yraźnem u zm niejszeniu, by pod koniec la t czter dziestych całkow icie zaniknąć 4. Z arządzenia likw idacyjne zastały w olnom ularstw o polskie nie tylko głęboko p rzeniknięte ag enturą policyjną i w ew nętrznie skłócone na tle rozgryw ek politycznych i rozbieżności w spraw ach organizacyjnych, lecz ponadto w stanie (...truncated)