Treść zapisów w notatniku obozowym kl. Wiktora Jacewicza odzwierciedleniem elementów życia obozowego w KL Dachau

Jacek Brakowski Treść zapisów w notatniku obozowym kl. Wiktora Jacewicza odzwierciedleniem elementów życia obozowego w KL Dachau Seminare. Poszukiwania naukowe 36/1, 193-211 2015 Z PROBLEMATYKI HISTORYCZNEJ SEMINARE t. 36 * 2015, nr 1, s. 193-211 Ks. Jacek Brakowski SDB TREŚĆ ZAPISÓW W NOTATNIKU OBOZOWYM KL. WIKTORA JACEWICZA ODZWIERCIEDLENIEM ELEMENTÓW ŻYCIA OBOZOWEGO W KL DACHAU 1. Wstęp Do najtragiczniejszych wydarzeń związanych z okresem II wojny światowej zaliczyć należy zakładanie przez hitlerowskie Niemcy obozów koncentracyjnych na terenach całej Europy. Dokonywano w nich planowanej zagłady ludności narodów podbitych przez III Rzeszę Niemiecką. W pierwszej kolejności okupanci dokonywali eksterminacji elit poszczególnych społeczeństw, które najczęściej nie akceptowały faszyzmu jako zbrodniczej ideologii, ale również stanowiły dla niej realne zagrożenie. Z całą pewnością do elit społecznych należy duchowieństwo. Dlatego też hitlerowcy, jako jedno z priorytetowych założeń taktyki uderzenia w poszczególne narodowości, przyjęli brutalny atak na tę grupę. Duchowieństwo bowiem spełniało rolę przewodników duchowych, organizatorów życia wspólnot lokalnych, przekazicieli wiedzy, wartości moralnych oraz tradycji narodowych. Z tych powodów osoby duchowne były dla najeźdźców ogromnym niebezpieczeństwem, dlatego też bardzo często represjonowano je na różne sposoby. Jedną z najbrutalniejszych form takich represji było uwięzienie w obozie koncentracyjnym. Artykuł ten wskazuje na jedno ze źródeł, które w istotny sposób mogą dopełnić wiedzę dotyczącą życia w KL Dachau1. Pochodzi ono ze zbiorów ArchiObóz koncentracyjny w Dachau był pierwszym tego typu miejscem przygotowanym na terenie III Rzeszy. Początkowo miał spełniać rolę miejsca izolacji dla tych osób, które nie chciały podporządkować się reżimowi hitlerowskiemu, szczególnie z terenów Bawarii. Na terenie po byłej fabryce zbrojeniowej z okresu I wojny światowej, w pierwszych miesiącach 1933 roku przygotowano obóz, który docelowo mógł pomieścić przynajmniej 500-600 więźniów. W taki sposób relacjonował swoje obserwacje z wizyty w tym miejscu konsul generalny RP Adam Lisiewicz. Por. Bawaria po objęciu władzy przez Adolfa Hitlera (raporty konsularne), Polski Przegląd Dyplomatyczny 32(2006)4, s. 157-158. Według danych w Dachau więzionych było 2796 duchownych. Z liczby tej ok. 97% było duchownymi wyznania rzymskokatolickiego. W liczbie tej znajdowało się 1807 duchownych polskich. Por. W. Jacewicz, J. Woś, Martyrologium polskiego duchowieństwa rzymskokatolickiego pod okupacją hitlerowską w latach 1939-1945, z. I, Akademia Teologii Katolickiej – Collectanea Theologica, 1 194 KS. JACEK BRAKOWSKI SDB wum Salezjańskiego Inspektorii Pilskiej. W archiwum tym, w dziale spuścizn po zmarłych współbraciach, znajdują się akta dotyczące osoby ks. Wiktora Jacewicza2. Warszawa 1977, s. 34; por. także: K. Śmigiel, Dachau, w: Encyklopedia Katolicka, red. R. Łukaszyk, L. Bieńkowski, F. Gryglewicz, t. III, Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin 1979, kol. 965-966. W swojej książce Ci, którzy przeszli przez Dachau ks. Jacewicz podaje nieco inne statystyki. Jednak zasadniczych różnic proporcjonalnych nie ma. Por. J. Domagała, Ci, którzy przeszli przez Dachau, Instytut Wydawniczy „PAX”, Warszawa 1957, s. 66-388. 2 Wiktor Jacewicz urodził się 26.10.1909 r. w Sankt Petersburgu. Jego rodzicami byli Kazimierz Antoni i Franciszka z domu Żukowska. Po śmierci ojca (1915) i powtórnym małżeństwie matki z Maciejem Matukiewiczem (1917) cała rodzina przeprowadziła się do Grajewa (od 1919). Po ukończeniu szkoły powszechnej i Gimnazjum im. Mikołaja Kopernika (1928), kontynuował naukę w Państwowej Szkole Budowy Maszyn i Elektrotechniki im. Hipolita Wawelberga i Stanisława Rotwanda w Warszawie. Tam odbył zasadniczą służbę wojskową w pułku radiotelegraficznym (1930-1931). W roku 1933 wstąpił do nowicjatu Towarzystwa Salezjańskiego w Czerwińsku nad Wisłą, gdzie złożył swoją pierwszą profesję zakonną (1934). Wykształcenie z zakresu szkoły średniej uzupełnił, studiując jednocześnie filozofię w Salezjańskim Studentacie Filozoficznym w Marszałkach. Praktykę pedagogiczno-pastoralną odbył w Szkole Rzemiosł w Łodzi przy ul. Wodnej (1936-1938), a następnie w Gimnazjum Salezjańskim w Aleksandrowie Kujawskim (1938-1939). Profesję wieczystą złożył 22.08.1939 r. Dnia 08.04.1940 r., wraz z kl. Antonim Jezierskim, kl. Antonim Zdunkiem i kl. Stanisławem Pawlaczykiem, aresztowany przez Gestapo na płockiej Stanisławówce. Po pobycie w więzieniu w Płocku oraz obozie w Działdowie przewieziony do KL Dachau (18.04.1940 r). Otrzymał numer obozowy 3932. Od dnia 26.05.1940 r. był więźniem obozu w Gusen i ponownie Dachau (od 08.12.1940 r.), gdzie otrzymał nowy numer obozowy 21982. Uwolniony z obozu 29.04.1945 r. We Freimanie k. Monachium przyjął niższe święcenia: ostiariat, lektorat i pierwszą tonsurę z rąk bpa Józefa Gawliny (22.07.1945). Po powrocie do Polski kontynuował studia teologiczne w Salezjańskim Instytucie Teologicznym, a zarazem na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Dnia 18.06.1947 r. uzyskał tytuł magistra teologii, a w dniu 29.06.1947 r. przyjął święcenia kapłańskie z rąk bpa Stanisława Rosponda. W latach 1947-1955 pracował w dziełach oświatowych, które próbowali reaktywować salezjanie po wojnie: Dokształcającej Szkole Zawodowej w Kutnie-Woźniakowie, Salezjańskiej Szkole Rzemiosł w Warszawie, Liceum w Różanymstoku, Kolegium Salezjańskim w Aleksandrowie Kujawskim. Na przełomie lat 1955-1956 podjął posługę duszpasterską w salezjańskiej placówce w Gdańsku-Oruni. Później był proboszczem parafii Różańsko (1956-1970), a następnie Kaława (1970-1975) na terenie Ordynariatu Gorzowskiego. Przez rok był oddelegowany do pracy w Bytnicy. Od 21.12.1976 r. pracował w Aleksandrowie Kujawskim. Zmarł 19.04.1985 r. we Włocławku na skutek obrażeń, które odniósł podczas wypadku samochodowego pod Aleksandrowem Kujawskim. Jego pogrzeb odbył się 22.04.1985 r. w Aleksandrowie Kujawskim. Ks. W. Jacewicz zaangażował się w nurt pracy badawczej dotyczącej martyrologii duchowieństwa polskiego okresu II wojny światowej. W 1957 r., pod nazwiskiem Jan Domagała, opublikował książkę Ci, którzy przeszli przez Dachau. Od 1968 r., na prośbę prymasa Polski kard. Stefana Wyszyńskiego, z ks. Janem Wosiem rozpoczęli prace nad gromadzeniem materiałów do opracowania martyrologium duchowieństwa polskiego pod okupacją hitlerowską. Po śmierci ks. Jana Wosia (10.04.1973 r.) ks. Jacewicz zmuszony był kontynuować badania samodzielnie. Pracę badaczy uwieńczyło wydanie w pięciu zeszytach Martyrologium polskiego duchowieństwa rzymskokatolickiego pod okupacją hitlerowską w latach 1939-1945 w ramach serii wydawniczej Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie zatytułowanej Kościół katolicki na ziemiach polskich w czasie II wojny światowej. Na podstawie części tej pracy ks. Jacewicz w 1979 r. na ATK w Warszawie uzyskał stopień naukowy doktora teologii w zakresie historii Kościoła. Ks. W. Jacewicz prowadził ta (...truncated)