Johann Gottfried Herder (1744-1803) i jego koncepcje biologiczne : w dwusetną rocznicę śmierci. Cz. 2

Andrzej Bednarczyk Instytut Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego Warszawa JOHANN GOTTFRIED HERDER (1744-1803) I JEGO KONCEPCJE BIOLOGICZNE. W DWUSETNĄ ROCZNICĘ ŚMIERCI. CZĘŚĆ II Uznanie faktów je st najstarsząfi lozofią na ziemi i prawdopodobnie bę dzie też ostatnią. J.G. Herder' W badaniach nad charakterystycznymi dla epoki Oświecenia ideami biolo gicznymi sięgnęliśmy do dzieła, które trudno by było określić mianem biolo gicznego, które w szakże odzwierciedla w sposób całościow y ukształtow any w XVIII wieku obszerny fragment poznania świata ożywionego - poddaliśmy analizie historycznej i metodologicznej J.G. Herdera Ideen zur Philosophie der Geschichte der Menschheit (1784-1791). Dzieło to ma w dużej mierze charak ter opisowy, gromadzi w planowo przetworzonej formie materiał empiryczny, rozproszony w szczegółowych opracowaniach z zakresu przyrodoznawstwa, an tropologii, etnografii, historiografii, dziejów kultury i filozofii. Spaja ten mate riał koncepcja teoretyczna naturalistycznego pochodzenia, wyjaśniająca mecha nizm procesu dziejowego, o której pisaliśmy poprzednio2. Była ona głównym celem podjętej przez Herdera ogromnej pracy koncepcyjnej i pisarskiej. Obok historiograficznej tej koncepcji można znaleźć w Ideen ujęcie teoretyczne o mniej szym zasięgu, pochodzenia częściowo przyrodniczego, częściowo filozoficzne go - teorię sił organicznych, która w zamierzeniu Herdera stanowiła część owego naturalistycznego programu badawczego i miała m.in. rzucić światło na cechującą Kwartalnik Historii Nauki i Techniki R. 48: 2003 nr 3-4 s. 57-78 58 A. Bednarczyk przyrodę nieożywioną i ożywioną jedność, zwłaszcza zaś na odkrywane w świecie ożywionym uderzające i zagadkowe istotne podobieństwo, które łączyło nie tylko organizmy zwierzęce, lecz także - Herder z pewnymi wahaniami skłonny był to przyznać - zwierzęta z roślinami. Zanim ową teorię sił organicznych, która miała odkryć źródło jedności przy rody ożywionej, poddamy analizie i zanim odtworzymy samo centralne pojęcie tej teorii - pojęcie siły, wypada przedstawić ogólniejsze otoczenie filozoficzne, w jakim teoria ta się znalazła. Uderzająca cecha kreślonego przez Herdera w Ideen obrazu świata polega na tym, iż świat ten był zdeterminowany w szerokim znaczeniu słowa, tj. podlegał prawom. Nie ma wszakże w tym niczego osobliwego, co by wyróżniało Herde ra spośród ówczesnych przyrodników, postawa deterministyczna stała się bo wiem powszechna w nauce osiemnastowiecznej; może w rozprawach Herdera znalazła ona bardziej dobitny ogólny wyraz filozoficzny. Ów pogląd o jednostajności przyrody, a zatem również o jednostajności świata ożywionego, został przez Herdera sformułowany w postaci: a) postulatu metodologicznego, naka zującego poszukiwanie przyczyn rozgrywających się zjawisk; b) zasady zacho wania siły, czyli działania, a więc zarazem zachowania życia; c) zasady jednoś ci morfologicznej istot żywych, o której ju ż wcześniej pisaliśmy. M otyw praw przewija się przez całe Ideen i należy do motywów tego dzieła szczególnie wyraźnie eksponowanych, jeśli nie jest on najsilniej zgoła ekspono wany. Prawa przyrody są, wedle Herdera, wieczne (I 18; I 38), powszechne (II 250-251) i stałe (I 18; I 37; II 175), tak dalece stałe i konieczne, że, jak pisał Herder, bóstwo nie może się ponad nie wynieść (II 291). „W przyrodzie fizycz nej nie liczymy nigdy na cuda, stwierdzamy istnienie praw, które działają wszędzie równie skutecznie, niezmiennie i prawidłowo” ( I I 175). Herder próbo wał nawet sformułować takie naczelne prawa natury (II 258-271), w których ujawniana przez nie stałość przybierała postać tendencji do przechodzenia ze stanu nieuporządkowania do stanu uporządkowania; tendencji zachowawczej, stabilności; trwałej harmonii i równowagi dynamicznej. Poprzestaniemy jedynie na wymienieniu owych tendencji, wymagałyby one bowiem nieco obszerniej szego komentarza, na który nie ma tu jednak miejsca. U podstaw Herderowego postulatu metodologicznego, wedle którego należy wskazać przyczynę każdego zjawiska, leży przekonanie o strukturze przyczyno wo-skutkowej rzeczywistości przyrodniczej. Dobitny wyraz tem u przekonaniu dawała teoria sił organicznych, jakkolwiek z poznawczego punktu widzenia po zbawiona była i skuteczności, i doniosłości, owe bowiem siły okazywały się przyczynami - przyczynami ukrytymi i jeszcze mniej znanymi niż rzekomo wy jaśniane przez nie zjawiska. Ów postulat został sformułowany m.in. w na stępujący sposób: „tam, gdzie jest skutek, tam musi być siła [czyli przyczyna - A.B.], gdzie zaś jest nowe życie, tam też musi być zasada tego nowego życia” J.G. Herder (1744-1803) i jego koncepcje biologiczne 59 (I 98). Nie należy jednak sądzić, iż przekonanie Herdera o doniosłości zasady przyczynowości ograniczało się do owego sformułowanego ogólnego postulatu i rozwinięcia chybionej teorii sił. Konkretne przyrodnicze przykłady zastosowa nia zasady przyczynowości wypełniają obszerny tekst Herderowych Ideen. Kolejny składnik rozwiniętej przez Herdera deterministycznej koncepcji przyrody stanowi zasada zachowania. Również zasada ta nie jest niczym szczególnym w owym Herderowym ujęciu przyrody. W przenikniętej determinizmem nauce epoki Oświecenia do zasady tej uciekano się nadzwyczaj często, usiłując za jej pom ocą opisać jedną z form, w jakich przejawiała się jednostajność przyrody. Przyswojono sobie także konkretne zasady zachowania sform u łowane w czasach minionych. Zasadą tą objęto zatem sam byt i wielce różno rodne jego postacie. W XVIII wieku była tedy znana dawna zasada stałości (zachowania) istnienia (Demokryt) jako zasada zachowania materii, zasada za chowania ruchu mierzonego iloczynem m V (Kartezjusz), siły żywej, m Y 2 (Leib niz), zasada zachowania życia (Buffon), a nawet myślenia (Maupertuis)3. Jeśli zatem Herder zasadzie zachowania podporządkował to, o czym był przekonany, iż stanowi istotny składnik bytu, czyli siłę, postępował konsekwentnie, starając się, zgodnie z wielowiekową tradycją biorącą początek od presokratyków, za gw arantow ać praw dziw em u bytowi stałość i niezm ienność; pozostaw ał też w pełnej zgodzie z duchem nauki swoich czasów. Toteż w tym jego rozstrzyg nięciu dokonanym na bardzo ogólnym poziomie filozoficznym nie m a nic dzi wnego ani zaskakującego. Naiwne przeto musza się wydać, nawet po tych krót kich wyjaśnieniach, interpretacje pewnych historyków, wedle których w Herderowej zasadzie zachowania siły należy upatrywać poprzedniczki dziew iętna stowiecznej zasady zachowania energii4. Stosowane przez Herdera pojęcie siły - w porównaniu z pojęciem energii - miało inne pochodzenie, inną naturę, peł niło inne funkcje poznawcze, przede wszystkim jednak siła owa była pozbawio na miary ilościowej, miała charakter jakościowy, przy czym jakość ta okazywa ła się nieokreślona, w pełni zasługiwała na miano ąualitas occulta. Zasada zachowania była czymś naturalnym i niezbędnym w ramach takiej koncepcji, jak koncepcja powzięta przez Herdera: z jednej strony - opisującej głębokie przem iany rozw ojow e, (...truncated)