Tünel Açma İşlerinde Paralel Delik Düzeni İle İlgili Parametreler

MADENCİLİK Aralık December Cilt Volume 1985 Sayı No XXIV 4 Tünel Açma işlerinde Paralel Delik Düzeni İle İlgili n Parametreler Parameters Related Witli Parallel Hole Cut Arrangement in Tunneling Tayfun EVERGEN (**) ÖZET Paralel delik düzeninde, tünel arını orta kısmına geniş çapta bir ya da iki delik delinerek, şarj edilmeden boş bırakılmaktadır. Diğer delikler arına dik ve kendi ara larında paralel delinerek ateşlenmektedir. Bu yazıda, 37 m2 kazı kesitinde bir tünel örneğinde hesap biçimi tanıtılarak, sa yısal çözüm verilmiştir. ABSTRACT In parallel hole cut arrangement one or two large diameter holes are drilled in the middle of the tunnel face and left empty without charge. Other holes which are drilled perpendicular to the face and in parallel to each other are blasted. In this pa per calculation method for a 37 m2 section tunnel is introduced and a numerical exemple is given. (*) Bu yazıdaki hesap sistemi, Rune Guftafsson tarafından yazılan "Swedish Blasting Technique" adlı kitaptan alınmıştır. (**) Dr., Maden Yük. Mühendisi, İTÜ Maden Fakültesi, Maden Mühendisliği Bölümü, Teşvikiye- İSTANBUL. 39 1. GİRİŞ Günümüzde patlayıcı maddeler ile kazı önemini büyük ölçüde korumaktadır. Gerek üretimde, gerekse hazırlık çalışmalarında, delme-ateşleme sisteminin planlanması maliyet hesaplarında etkin bir faktör olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu nedenle özellikle tünel gibi geniş kesitlerdeki çalışmalarda arına delinen delik sayısı ve buna bağlı olarak patlayıcı madde sarfiyatının asgariye indirilmesine çalışılmalıdır. Bu konuda başarı uygun delik düzeni seçimine bağlıdır. Ülkemizde, genellikle eğimli delik düzenlerinin değişik türleri uygulanmasına karşın, paralel delik düzeninde çalışmalar yaygın değildir. Dış ülkelerde ise, paralel delik düzeninde çalışmalara büyük önem verilmekte, bu konuda çeşitli araştırmalar yapılmaktadır. Özellikle Almanya'da yer altı tuz yataklarında, üretim topuklarının ateşlenmesinde, Fransa'da Lorraine Bölgesindeki demir cevheri işletmelerinde bu sistem başarı ile uygulanmakta dır. Paralel delik düzeninde, orta çekme amacı ile çok sık delik delme zorunluluğu, arın ortasına delinen ve şarj edilmeden bırakılan 15-20 cm çapında delikten de yararlanılarak, büyük ölçüde azaltılmış durumdadır. Fransa'daki Jourreville maden ocağında 22 m2 kesitli bir tünelde kalker içersinde yapılan delme - ateşlemelerde 36 cm çapında şarj edilmeden bırakılan boş delik delerek çalışmada 4 metreye yakın ilerleme elde edilebil mektedir. Ülkemizde uygulanan sistemlerle sınırlı bir ilerleme elde edilebildiği gözönüne alınırsa, konunun önemi açıkça ortaya çıkmaktadır. Yazıda, İsveç'te bu konuda yapılan çalışmalar sonucu, ortaya çıkan bazı bağıntılar, nümerik örnek içersinde verilerek, sistemin prensipleri daha açık bir şekilde anlatılmaya çalışılmıştır. 2. DELİK PARAMETRELERİ VE ŞARJ HESAPLARI 2 . 1 . Veriler — Tünel kazı kesiti — Deliklerin boyu - Boş delik çapı — Boş delik adedi — Kullanılan patlayıcı madde cinsi - Şarj edilen deliklerin çapı — Tünel taban genişliği - Tünel tavan kemeri uzunluğu — Tünel yan kenarının yüksekliği 40 37 m 2 3,2 m 76 mm 2 jelatin 31 mm 8m 8,6 m 4,0 m - İlerleme miktarı {% 90 delik boyu) 2,9 m Kullanılan kapsül cinsi 500 milisaniye aralıklı gecikmeli kapsül Ateşleme devre tipi Seri 2.2. Çözüm 2.2.1. Taban Delikleri (Şekil 1) • Delik numaraları = ( 1 , 2 , 3 , 4 , 5 , 6 , 7 , 8 , 9 , 1 0 ) Taban delikleri etki uzaklığı (V) = 0,90 m (Çizel ge D Taban delikleri arası uzaklık (El) = 0,95 m (Çizelge 1 ) Taban delikleri aralık adedi = 8/0,95 = 8,4 Taban delikleri aralık adedi 9 seçilmiştir. Taban delikleri arası seçilen uzaklık (E) = 8/9 = 0,89 m Taban delikleri adedi = 10 Taban deliklerinde dip şarj miktarı (Q 2 ) = (1/3) x H x (dxd) / 1000 H = Delik boyu (3,2 m) d = Delik çapı (31 mm) Q2 = ( 1 / 3 ) x 3 , 2 x ( 3 1 ) 2 / 1 0 0 0 = 1,03 kg m kg Jelatin dinamit lokum boyu = 0,20 m Jelatin dinamit lokum ağırlığı = 0,165 kg Minimum sıkılama boyu = 0,2 x V = 0,2 x 0,90 = 0,18 m ^ 0 , 2 m Dip şarj Lokum Adedi = 1000/165 = 6,06 = 6 adet Dip şarj boyu = 0,2 x 6 = 1,2 m Kolon şarjı boyu = 3,2 - (1,2 + 0,2) = 1,8 m Kolon şarjı konsantrasyonu (Qık) = 0,7 x Dip şarj konsantrasyonu (Q21J Q 2 k = (dxd)/1000 (d = mm, Q 2 k = kg/m) Qj k = 0,7 x 0,961 = 0,672 (kg/m) Q 2 k = < 3 1 ) 2 / 100 ° = 0,961 (kg/m) Kolon şarjı miktarı (Q t ) = 0,672 x 1,8 = 1,210 kg Kolon şarjı lokum adedi = 1,210/0,165 = 7,33 S Î 8 adet Bir delikteki toplam şarj miktarı (Q) = Qj + Q2 Q = (6 + 8)x0,165 = 2,31 kg Toplam şarj boyu = 14 x 0,2 = 2,8 m Yastık çamuru boyu = 0,10 m Sıkılama boyu = 3,2 - (2,8 + 0,10) = 0,30 m Şekil 1. Tünel tabanında deliklerarası uzaklık, deliklerin etki uzaklığı ve delik şarjını gösterir kesit. Çizelge 1 - Delik çapına ve boyuna bağlı olarak, taban delikleri etki uzaklığı ile delikler arası uzaklık değerleri. Delik çapı (mm) 33 32 31 38 37 45 48 48 51 51 2.2.2. Delik boyu (m) V (m) Eı (m) 1,6 2,4 3,2 2,4 3,2 3,2 3,2 4,0 3,2 4,0 0,60 0,90 0,90 1,00 1,00 1,15 1,20 1,20 1,25 1,25 0,70 1,00 0,95 1,10 1,10 1,25 1,30 1,30 1,35 1,35 Yan Delikler ( Şekil 2) Delik numaraları = (11,12,13,14,15,16,17,18) Yan delikler etki uzaklığı (V) = 0,9 x Taban delik leri etki uzaklığı V = 0,9 x 0,9 = 0,81 s 0 , 8 0 m Yan delikler arası uzaklık (E r ) = 1,2 x V = 1,2x0,80 s 0,96 m Tünel kenarı yüksekliği = 4,00 m Yan delikler aralık adedi = 4/0,96 = 4,17 =• 4 Yan delikler arası uzaklık (E) = 4/4 = 1 m Toplam delik adedi = 2 x 4 = 8 Q2 = Taban delikleri dip şarj miktarı/2 Q 2 = 1/2 = 0,500 kg Dip şarj lokum adedi = 0,500/0,165 = 3,03 s 3 Dip şarj boyu = 0,2 x 3 = 0,6 m Minimum sıkılama = 0,5 x V = 0,5 x 0,8 = 0,40 m Kolon şarjı boyu = 3,2 - (0,60 + 0,40) = 2,2 m Q l k = 0,4 x Dip şarj konsantrasyonu Q 2 k = 0,95 kg/m (Çizelge 2) Q a k = 0,4 x 0,95 = 0,38 as 0,40 kg/m Qı = 0,4 x 2,2 = 0,88 = 0,900 kg Kolon şarjı lokum adedi = 0,9/0,165= 5,45 = 5,5 adet Toplam lokum adedi = (5,5 + 3) = 8,5 adet Toplam şarj miktarı = 8,5 x 0,165 = 1,403 kg/delik Toplam şarj boyu = 0,2 x 8,5 = 1,7 m Yastık çamuru = 0,10 m Sıkılama = 3,2 - (1,7 + 0,1 ) = 1,40 m 41 Çizelge 2 - Delik Çapı ve Boyuna Bağlı Olarak Yan Denklerdeki Şarj Miktarları 02 Delik çapı Delîk b o y u (mm) (m) (kg/m) 31 3,2 45 3,2 Oı (kg) 0ık (kg/m) 0,950 0,500 0,400 0,900 2,030 1,000 0,800 1,750 (kg) Kolon şarjı lokum adedi = 0,627/0,165 = 3,8 s 4 Q = (4 + 3) x 0,165 = 1,155 kg/delik Toplam şarj boyu = 0,2 x 7 = 1,4 m Yastık çamuru = 0,10 m Delik adedi = 8 Sıkılama = 3,2 - (0,10 + 1,4) = 1,70 m Çizelge 3 — Tavan Deliklerindeki Şarj Miktarları. Delik çapı Delik boyu 02k o2 0, (mm) (m) (kg/m) (kg) OlK (kg/m) (kg) 31 3,2 0,95 0,50 0,30 0,70 45 3,2 2,03 1,00 0,60 1,30 Şekil 2. Yan ve taban delikleri arası uzaklıklar, deliklerin etki uzaklıkları ve yan delik şarjını gösterir kesit. 2.2.3. Tavan Delikleri (Şekil 3) Delik numaraları = (19,20,21,22,23,24,25,26) Tavan delikleri arası uzaklık = Yan delikler arası uzaklık Tavan delikleri arası uzaklık (Ej) = 1,00 (...truncated)