İlk Müslüman Hâkimiyetinden Abbasilere Müslümanların Güney Kafkasya Politikalarına Etki Eden İç ve Dış Gelişmeler

VAKANÜVİS- Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi/ International Journal of Historical Researches, Yıl/Vol. 2, Kafkasya Özel Sayısı/ Special Issue on Caucasia ISSN: 2149-9535 İlk Müslüman Hâkimiyetinden Abbasilere Müslümanların Güney Kafkasya Politikalarına Etki Eden İç ve Dış Gelişmeler Bayram Arif Köse* Özet Güney Kafkasya olarak adlandırılan Azerbaycan, Ermeniye ve Arran coğrafyası, Hz. Ömer döneminde Sâsânî arazilerinin ele geçirilmesinin hemen ardından Müslüman fatihlerin faaliyet sahası içerisine girmiştir. Müslümanları buraya çeken sebeplerin başında Doğu Roma’nın Kafkas halkına uygulamış olduğu sert politikaların yanı sıra bölgede Müslümanlar aleyhine askeri faaliyetlere girişmesi olmuştu. Bununla birlikte Sâsânîlerle olan savaşlarda bölge halkından özellikle Ermenilerin kalabalık birliklerle Sâsânî ordularına destek veriyor olması da Müslümanları buraya çeken sebepler arasında gösterilebilmektedir. Kafkasya arazisinin sunduğu tarım imkânları da bir dereceye kadar Müslümanları buraya çeken sebepler arasında gösterilebilmektedir. Hepsinden önemlisi Müslümanların Doğu Roma’yla olan sınırlarının güvenliğini sağlamak ve bölgeden gelebilecek akınları durdurmak, tüm bunları yaparken de bölgenin İslamlaşmasını sağlamak en önemli öncelikler arasındaydı. Tüm bu gelişmeler Müslümanların bölge halkına karşı tutumunu, yapılan anlaşmaları, alınacak vergilerin miktarlarını ve askeri temasları etkileyen unsurlardı. Bu çalışmanın amacı Müslümanların bu politikalarına yön veren etkenleri kaynaklar doğrultusunda ortaya çıkarmaktır. Anahtar Kelimeler: Azerbaycan, Ermeniye, Emeviler, Doğu Roma From the first Muslim Domination Abbasids Affecting İnternal and External Progresses to South Caucasian Policy of Muslims Abstract Azerbaijan, Armenia and Arran geographies, which are called South Caucasus, immediately afterwards the conquest of the Sassanian lands, entered the activity area of Muslim conquerors at the time of Hz.Omer. The first reason of that why muslims find here attractive is that East Roman’s military activities attempts against Muslims in addition to harsh policies that * Yrd. Doç. Dr., Artvin Çoruh Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Tarih Bölümü, . (ORCID ID: 0000-0002-9900-9835). (Makale Gönderim Tarihi: 17.05.2017, Makale Kabul Tarihi: 23.08.2017). Bayram Arif Köse 298 apply to Caucasian people by East Roman. During wars against Sassanids, locals especially Armenians give support to Sassanid armies with crowd forces. This reason also make Muslims find here attractive. The economic resources provided by the Caucasus land attract Muslims to some extent to stay here. It was important for Muslims that maintain boundaries against East Roman and also prevent attack possibilities from the surroundings. Through it all the most important thing was ensure the area convert to Islam. All these progresses influence Muslims attitude towards locals and also influence agreements, the amount of taxes to taken and military contacts. The aim of this study is to reveal the factors according to sources that give direction to these policies of Muslims. Keywords: Azerbaijan, Armenia, Umayyad, Eastern Roma Giriş Çalışmamıza konu olan Güney Kafkasya’nın sınırları bugün Gürcistan coğrafyasından başlayıp Ermenistan’ı ve Azerbaycan’ı içine alıp İran’ın iç kesimlerine kadar uzanarak İran’ın kuzey kesimlerini de kapsar. Eski çağlardan beri çeşitli milletlerin hâkimiyet sahasında olan bölgenin İslam tarihi açısından önemi İslamiyet’in hemen başlarından itibaren artarak devam etmiştir. Asya’dan Avrupa’ya ulaşan ticaret yollarının üzerinde yer alması ekonomik anlamda bölgede siyasi rekabeti de arttırmıştır. Ayrıca bölgedeki siyasi oluşumların zayıflığı dönemin büyük güçlerinin bölgeye müdahalesini kolaylaştırmıştır. Daha önce Doğu Roma Devleti’yle Sâsânîler arasındaki çekişmelere sahne olan bölge Müslümanların Sâsânîleri ortadan kaldırmasından sonra Müslümanlar, Doğu Roma ve Hazarlar arasındaki mücadelelerin temel sebepleri arasında yerini almıştı.1 Güney Kafkasya’nın en önemli kısmını oluşturan Azerbaycan M.Ö. 7. yüzyıl başlarında Medlerin hâkimiyetine girmişti. M.Ö. 6. yüzyılın ikinci yarısında Pers hâkimiyetine giren Azerbaycan’da Selefki hükümdarına bağlı olan Atropatene Krallığı M.Ö. 3. yüzyılın sonuna doğru devlet halini aldı. Romalıların hâkimiyetinden sonra zaman zaman Partlarla Romalılar arasında el değiştirdi. Daha sonra Sâsânîlerin eline geçen bölge 624 yılında Herakleios tarafından Doğu Roma 1 Aliyev Salih Muhammedoğlu, “Kafkasya (Tarih)”, DİA, c. 24, 2001, s. 158. Müslümanların Güney Kafkasya Politikalarına Etki Eden İç ve Dış Gelişmeler 299 sınırlarına dâhil edildi.2 Gürcistan’da ise İskender’in (M.Ö. 356-323) seferlerinden sonra Kartloslu Parnavaz (M.Ö. 302-237) Gürcistan’ın ilk Kartlı kralı olmuş ve bölgede Kartlosluların hâkimiyeti başlamıştır. Ancak daha sonra bölge Ardeşir’in oğlu Mirian (M.S. 265-342) zamanında Sâsânî hâkimiyetine girmişti.3 Ermeniye ise Medlerin (M.Ö. 612-549) hâkimiyetinden sonra Perslerin (M.Ö. 549-330) 13. Satraplığını oluşturdu. M.Ö. 331 yılında İskender Asya seferiyle birlikte burayı da hâkimiyetine aldı. Daha sonraki Sâsânî hâkimiyeti ise Doğu Roma’yla Sâsânîler arasında bölgeye hâkim olma mücadelelerinin en yoğun yaşandığı dönemlerden biri oldu.4 Bölgenin Müslüman hâkimiyetine girmesiyle birlikte idari, iktisadi, zirai ve kültürel alanlar başta olmak üzere pek çok alanda değişiklikler meydana geldi. Ticaret yollarının oluşmasıyla birlikte yeni yerleşim yerleri de meydana gelmişti. İslam fetihleri sırasında gerek savunma amaçlı gerekse imar amaçlı pek çok kale ve şehrin imar edildiği 2 Ziya Musa Büniyatov, Azerbaycan VII-IX Eserlerde, Bakü 2007, s. 49; Büniyatov, “Azerbaycan” DİA, c. 4, 1991, s. 318-319. 3 Gürcistan Tarihi (Eski Çağlardan 1212 Yılına Kadar), (Gürcüceden Çev: Marie Féliceté Brosset), (Çev: Hrand D. Andreasyan), (Notlar ve Yayına Hazırlayan: Erdoğan Merçil), TTK, Ankara 2003, s. 20, 61; Kartlis Tskhovreba (History of Georgia), (Translated: Dmitri Gamq’relidze, Medea Abashidze, Arrian Chant’uria), (Edit: Roin Met’reveli, Stephen Jones), Georgian National Academy of Sciences, Artanuji Publishing, Tbilisi 2014, s. 22, 41-42; Ömer Subaşı, “Arap Akınlarına Kadar Artvin ve Çevresi”, A. Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, Sa. 49, Erzurum 2013, s. 325. 4 René Grousset, Başlangıçtan 1071’e Ermenilerin Tarihi, (Çev: Sosi Dolanoğlu), Aras Yayıncılık, İstanbul 2006, s. 72, 74, 77, 110-113, 158-176; Robert H. Hewsen, The Geography of Ananias of Širak (AŠXARHAC’OYC’), Wiesbaden 1992, s. 147; Sâsânîlerle Roma Devleti arasındaki mücadelelerde üstünlük sağlayamayan taraflar çareyi bölgeyi bölüp aralarında paylaşmakta bulmuşlardı. Üstünlüğü zaman zaman kaybeden Romalılar daha önce ele geçirdikleri Arzanene, Moxoene, Zabdicene, Rehimene ve Corduene gibi satraplıklardan çekilmek zorunda kalmışlardı. 387 tarihinde yapılıp 591 yılına kadar pek fazla değişikliğe uğramadan yürürlükte kalan Akilisene (Ekeleats) anlaşmasına göre Ermenist (...truncated)