Bitkisel tanenli maddeler ve bunların ormancılıktaki önemi

BİTKisEL TANENLİ MADDELER VE BUNLARIN ORMANCILIKTAKİ ÖNEMİ Yazan: Doçent Dr. Savni H u s Bitkisel tanerıli maddeler ekseriyet itibarile orman teşkil eden ağaç ve ağaççıkların muhtelif kısımlanndan elde edilmeleri dolayısı la orman tali mahsülleri ve maddeleri arasında önemli bir yer işgal etmektedirler. Bir memleketin iktisadi pilançosunda müsbet tesirleri olan çeşitli bitkisel tanenli maddelerin mahiyetlerini açıklamak, yetişme şartlarını tetkik etmek ve istihsal şekillerini bilmek sureti le bunlardan daha rasyonel bir şekilde faydalanmak mümkün olur düşüncesiyle, bu yazıda zikredilen hususlar hakkında toplu bir bilgi verilmiş bulunmaktadır. Bitkisel tanenli maddelerin cinsier-i ve özellikleri TanenIi maddeler ihtiva eden bitkiler, bitki dünyasında fazlaca irıt işar etmiş bir durumdadırlar. Filhakika bir çok familyalara mensup olan bitkilerin muhtelif kısımlarında tanenli maddeler bulunmaktadır. Tanenin en çok mütekasif bulunduğu yer bitkinin kabuklarıdır. Buna mukabil yapraklar nadir olarak fazla miktarda tanen ihtiva ederler. Mahdut sayıdaki bazı ağaçların odunları da keza tanence zengindirler. Tanenin bitki içersindeki meydana geliş tarzı, dağılışı ve yerleşişi hakkındaki bilgimizin azlığı bu hususta pilanlı bir taksim ve tasnif yapmıya imkan sağlamamaktadır. Nitekim bazı bitkilerin tohumları, j; 50, kabukları ,/('45 nisbetinde tanen ihtiva eder lerken diğer bir çoklarınınki de tamamen bundan mahrum yahut da çok azına sahip bulunmaktadır'lar. İktisadi bakımdan önemli olan husus şüphesiz ki tabiatta çok miktarda intişar etmiş ve bünyesinde fazla miktarda tanen ihtiva eden bitkilerin ele alınmasıdır. Nitekim :;; 60 nisbetinde tanen ihtiva eden bir tohumun tabiatta az intişar sahası bulmuş oları bir bitkideki mevcudiyeti iktisadi bir değer ifade etmez. Buna mukabil içersinde t;~10 gibi nisbeten az miktarda tanen ihtiva eden vefakat vasi ormanlar halinde bulunan bir ağacın kabuklarından elde edilen tanenin iktisadi değeri daha yüksektir. Çeşitli bitkilerden elde edilen tanenli maddelerin kimyasal yapıları 61 62 S. HUŞ da çok değişmektedir. Nitekim mesela ladin kabuklarının ihtiva ettiği tanenli madde, sumak yaprağı veyahut mimoza kabuklarında bulunan tanenli madde ile aynı kimyasal tabiatta değildir. Tanen kimyası bakımından filhakika münferit olarak bir çok tanenli maddelerin teşekkülünde müessir olan ve iştiraki bulunan Gallus asidi, Ellag asidi, Kateşin ve ilah., gibi maddeler malum ise de bitki bünyesinde meydana gelen ve buna tipik tanen hüviyetini kazandıran maddenin kimyada hangi grup ve kısma ait olduğu esaslı bil' şekilde tesbit edilememektedir. Bu bakımdan halen pek mahdut miktardaki bitkilere ait bulunan tanenli maddelerin hüviyetini bilmekteyiz. Tanenli maddeleri belirten iki karakteristik miyar mevcuttur. 1) Tanenli maddeler tutkal ve jelatin çözeltilerini çökeltirler. 2) Tanenli maddeler demir tuzlarıla maviden siyahımsı maviye çalan bir renk verirler. Tanenli maddeler buruşturucu bir lezzete sahiptirler. Tekmil tanenli madde çözeltilerinin asit ve alkaliler müvacehesinde bir renk değişimine maruz kaldıkları ve böylece asidik vasatta renklerinin açıldığı. alkali ilavesi Le de koyulaştıkları görülür. TanenH maddelerin tasnifi : Muhtelif sepi maddelerinin ihtiva ettikleri tanenli maddenin mütecanis bir kimyevi hüviyeti olmayışı dolayısıla eskidenberi bunları gruplamak üzere yapılan çalışmalarda sepi maddesinin ihtiva ettiği tanenli maddenin tabiatı esas alınmış ve aynı karakterde veya buna yakın olanlar bil' gruba ithal edilmek istenilmiştir. Muhtelif noktai nazarlara göre yapılan çeşitli tasnifler arasında fazlaca taammüm etmiş olan bir taksim tarzına göre tanenli maddenin ısıtıldığı zaman Pyrogallol veya Pyrokatechin vermesi keyfiyeti esas alınmaktadır. Pyrogallol grubuna ait sepi maddeleri tanenden gayri fazlaca şekerli maddeler ihtiva ederler. Bu maddeler ise kolayca tahammül' ettiklerinden asit teşekkülüne sebep olurlar. Buna mukabil Pyrokatechin grubundakilerde asit teşekkülü az olmaktadır. Bu ikinci gruba dahil maddeler bir de az veya çok miktarda güçlükle çözünen Phlobaphen ihtiva ederler. Sepi maddelerinin özelliklerinin tanınması hususunda bugün yapılan en pratik tasnif bunları bitkilerin bulundukları kısırnlara göre mütalaa etmektir. Bu tasnifte tanenli maddelerin kabukta, odunda, tohumda, yaprakta ve kök kısımlarında bulunuşları gözönünde tutulmaktadır. En önemli bitkisel sepi maddeleri : Tanen maddesini ihtiva ettiği tesbit edilmiş çoktur. Bu miktar, bilhassa tanen mevzuunun rince de sistematik bir şekilde tetkik edilmiye olan bitkilerin sayısı pek Avrupa dışı memleketlebaşlanmasından beri bir BİTKİsEL 63 TANELİ MADDELER hayli çoğalmış bulunmaktadır. Mutedil iklim şartlarına sahip olan batı, orta ve kuzey Amerika ile kuzey Afrika'da yetişen bitkilerden elde edilen sepi maddelerinin miktarı ihtiyacı tam bir şekilde karşılayamamış olduğundan bu hususta daha verimli menbalar aranmak zorunda kalınmıştır. Tanence zengin bitkiler daha ziyade sıcak ve o nisbette de rutubetli iklime malik yerlerde iyi yetişmektedirler. Bu bakımdan daha ziyade tropik ve süptropik mıntakalar Hindistan, Avusturalya, güney Afrika sahilleri ile Arjantin, Paraguvay ve bazı Akdeniz memleketleri tanence zengin bitkiler yetiştiren bölgeleri teşkil etmektedirler. Avrupa ve kuzey Amerika deri sanayiinin tanen maddesine olan ve gittikçe çoğalmakta bulunan ihtiyacını, memleket dahilinde istihsal edilen tanenli maddeler karşılarnamaya başlamış ve bu memleketleri tropik mıntakalardan bol miktarda tanerıli madde ithaline mecbur etmiştir. Bu sebeple tanenli madde iş bu rnemleketleıin ithalat pilançolarında en mühim bir yer işgal etmiş bulunmaktadır. Bugün dericilik sanayiinin kullandığı sepi maddelerini ihtiva eden bitki lerle bunların elde edildikleri bitki aksam ı şu şekilde tasnif edilmektedir : Kabuk Meşe kabuğu Ladin kabuğu Hemlock kabuğu Mimoza kabuğu Mangrove kabuğu Malett kabuğu Yaprak Sumak yaprakları Gambir yaprakları Odun Quebracho odunu Meşe odunu Kestane odunu Urunday odunu Tizera odunu Katechu odunu Kök Canaigre Badan Taran ve Kermek Ganib kokleci Tohum Valonea ve Trillo Dividivi Myrobalan AIgarobi l1a Teri Bablah Mazılar Eldivenimsi mazılar Kabuklar: Meşe Kabuğu Meşe kabuğu en eski ve değerli bir bitkisel sepi maddesi olarak tanınmaktadır. İsa'dan evvel bile meşe kabuğunun gerek sepi maddesi ve gerekse şifalı bir ilaç olarak kullanıldığı anlaşılmaktadır. Bugün malum olan 300 e yakın meşe türü içerisinde sepi maddesi bakımından değerli olanları Q. sessiloflora ile Q. pedunculata meşe türleridir. Bu rrıeşeler muayyen bir idare müddeti mesela IS sene sonunda tanencilik bakımından istihsal çağına erişmiş bulunmaktadırlar. Böylece 64 S. HUŞ sahalar 18 yıllık bir idare müddeti süresine uyarak 18 parsele bölünmektedir. Kabukculuk işletmesi tatbik edilen ormanlardan elde edilen mahsülün miktarı, iklimin mutedil ve sıcak oluşu nisbetinde çoğatır. Bu bakımdan tanen istihsaline tahsis edilecek olan meşcereler tercihan güneşli olan Gün (...truncated)