Murgul bakır fabrikası gazlarının ormanlara yapacağı zararlar ve orman idaresince alınması gerekli tedbirler hakkında teklif

MURGUL BAKm YAPACAGı FABRİKASI ZARARLAR GAZLARıNıN ORMANLARA VE ORMAN İDARESİNCE ALINMASI GEREKLİ TEDBİRLER HAKKINDA TEKLİF Yazanlar Prof. Dr. Asaf ir ma k Doç. Dr. Savni H u ş-. Borçka kazası Murgul nahiyesinde Etibank tarafından kurulmuş olan Bakır izabehanesinden intişar edecek kükürt di oksit gazlarının muhitindeki ormanlara yapacağı tesirler hakkında mahallinde tetkikat yapılması Orman Genel Müdürlüğünce istenilmesi üzerine Artvin vilayetine gidilmiş ve bahis konusu ormanlarla fabrikanın durumu yerinde incelerımiştir, Tetkikatımızın sonuçları aşağıdaki şekilde tesbit edilmiştir, Fabrika elvarı arazisinin durumu Fabrika, Murgul nahiyesinin yanında olup Murgul suyu vadisinin tabanında kurulmuştur. Murgul suyu fabrikanın güneyindeki yüksek dağlardan çıkarak kuzeye doğru akmaktadır. Böylece kuzey-güney istikametinde seyreden ve etrafında 500 m. ve daha fazla irtifaı haiz sırtlar bulunan dar bir vadi teşekkül etmiş bulunmaktadır. Arazinin bu durumu, fabrika gazlarının yükselmesi, yayılması ve dağılması bakımından hususi önemi haizdir. Vadinin doğu, batı ve güneyinin dağlarla çevrilmiş olması hiç değilse bu yönlerden gelmesi muhtemel bulunan devamlı mevsim rüzgarlarına oldukça kapalı kalmasını intaç etmektedir. Buna mukabil bu türlü kapalı vadilerde rüzgarların yukarıya doğru esmek hususundaki meyilleri göz önünde tutulursa fabrika gazlarının çok içerlere doğru yayılabileceği kuvvetle tahmin edilebilir. Fabrikanın dumanlarını atmosfere sevkedecek olan bacanın 38 m. irtifaında olmasına rağmen etrafı hemen yüksek sırtlarla çevrili bulunması dolayısile dumanı yaymak bakımından tesirinin az olacağı kanaati has ıl olmuştur. •..ı. Murgul bakır fabrikası gazlarının ormanıara yapacağı zararlar 45 Fabrika civanndaki ormanlar. terkipleri ve durumları .' Fabrika tesislerinin güney doğusunda «damar, iskep ve kilise tepesi» ormanları : güneyinde «kabarceb; güneybatıda «petek»; kuzeybatıda «beyendi» ve kuzeyde «küre» ormanıarı vardır. Yine fabrikanın güneydoğusunda ve fabrika tesislerine daha uzak mesafelerde «özmal» ve biraz daha uzakça olan «karadağ» ormanıarı bulunmaktadır. Bu ormanlar muhtelif yaştaki kayın, Iadin, sarıçam, gürgen, göknar ve kestaneden terekküp etmekte ve bunlara kızılağaç, meşe, kavak, karaağaç, kayacık, dişbudak gibi çeşitli ağaçlar dahi katılmaktadır. Fabrikanın etrafında ve hemen yakınında bulunan ormanlar tamamiyle bozuk orman karakterini taşırlar. Otlatılan hayvanlar ve insan eliyle yapılan tahribat sonunda meydana gelen bu fena durumdaki ormanlar dışında ve fabrikaya uzak mesafelerde bulunan adları yukarıda geçen ormanlar koru ormanı vasfında olup sağlık durumları iyi, kendilerinden kullanacak kerestelik odun elde edilen ormanlardır. Fabrika gazlarının yapacağı tahribat hakkında görüşler Etibank tarafından kurulmuş ve tesisleri ikmal edilmiş bulunan Murgul bakır fabrikası, silisyum içersinde serpinti şeklinde bulunan ve % 2,5 - 3 nisbetinde bakır ihtiva eden bir bakır filizini işliyecektir. İstihsal esnasında yakma ameliyesine tabi tutulacak kısımdaki kükürt miktarı % 25 - 30 arasında bulunacaktır *). Fabrika işletmiye açıldığı zaman istihsal ameliyesi sırasında yevmiye 45 - 50 ton saf kükürt yakılmış olacak ve bunun neticesinde 90 - 100 ton kükürt di oksid gazı serbest havaya intişar etmiş olacaktır. a) Kükürt di oksid gazının ağaçlara ve toprağa tesiri. .. • Kükürt di oksid gazının öldürücü tesiri bilhassa bitkilerin yapraklarım tahrip etmesi suretiyle olmaktadır. Muhtelif araştırıcıların tetkiklerine göre bu gazın havada 1/200000 hatta 1/500000 gibi gayet seyreltik miktarlarda bulunması dahi, tesir ettiği yaprak organını birkaç gün içersinde tahrip etmeğe ve böylece asimilasyon fiilini sekteye uğratarak bitkiyi öldürmeğe kafi gelmektedir. Buna göre kükürt di oksid gazı bir «asimilasyon zehiri» olarak vasıflandırılmaktadır. ı) (*) Fabrika müdürlüğğünce verilen izahata göre. 1) H. Wislicenus: Über die aussererı und inneren Vorgange der Einwirkung stark verdunnter saurer Gase und saurer NebeI auf die Pflanze. Mitteilungen aus der Königl. Sachsischen forstlichen Versuchsanstalt zu Thrandt. Band 1, Feft 3, 1914 46 Murgul bakır fabrikası gazl3rının ormanlara yapacağı zararlar Işık muvacehesinde yaprakların stomaları açıldığından dolayı zehirlenme, bilhassa ışığın şiddetli olduğu yazın ve gündüzün vaki olmakt:, buna mukabil zehirlenme stomaların kapalı veya daha az açık bulundugu kışın ve hususile geceleyin cüz'i bir nisbete varmaktadır. Kükürt di oksit gazı yapraktaki klorofil maddesinde meydana gelen doğuş haldeki oksijenle su muvacehesinde sülfat asidi haline inkilap etmek suretiyle klorofil maddesini ve plazmayı tahrip etmektedir. Keza bu gaz, formaldehidin, karbonhidratlara çevrilme işi olan polimerizasyon fiiline de mani olarak kloroplastları gayri faal bir hale sokmaktadır. Kükürt di oksit gazı diğer taraftan da bitki için pek lüzumlu bulunan toprak kirecini zamanla azaltmakta ve toprağı böylece fakir ve verimsiz bir hale koymaktadır. Gazın tahripkar tesiri yapraklarda renk değişmesi suretiyle kendisini göstermiye başlar. Bilhassa kurak havalarda bu gaza maruz kalan Iadin ve çam yaprakları sür'atle sarımtrak kırmızıdan pas kırrmzısına kadar değişebilen bir renk alırlar. Bu rengin görünmesi iğne yaprağın öldüğüne alarnettir. Ladinin bilhassa yaşlı olanlarında bu iğneler sür'atle düşmekte, çam ve göknarda ise iğne yapraklar uzun zaman dal üzerinde kalabilmekte ve ancak kuvvetli bir sarsılma sonunda dökillmektedirler. Ladinlerde iğne yaprağın zarar görmesi gayri muntazam bir şekilde vukubulmakta ve zarar yaprağın her tarafında ve müteaddit yerlerinde başgösterdiği halde diğer konifer türlerinde bu, uçtan başlıyarak vukubulmaktadır. Kükürt di oksit gazına karşı koniferler daha hassas ve az dayanıklı·dırlar. Hassasiyet derecesine göre en fazla zarar gören ladin daha sonra göknar ve çam gelmektedir. Yapraklı ağaçlar yapraklarını her yıl dökmeleri ve çıplak kalmaları bakımından gaz tesirine daha az maruz ve binnetice de daha dayanıklıdırlar. Yapraklı ağaçlar arasında gaza karşı en az dayanan kayındır. Sonra kızılağaç, ıhlamur, gürgen; daha dayanıklı olarak da meşe, akçaağaç, dişbudak. karaağaç, kavak ve üvez gelmektedir. 1) b) Fabrika gazlarının muhtemel tesir sahaları. Fabrika henüz işletmeye açılmamış bulunduğuna göre *) gazların yapacağı tahripkar tesiriri şiddeti ve bu tahribatın hangi yönlerde ve sahalarda daha ziyade vukubulacağına dair kesin bir mütalaaının yürütülmesi bugün için mümkün değildir. Zira bu havalide hakim olan ve gazla1) H. Wislicenus: Über die ausseren und inneren Vorgange der Einwirkung stark verdünnter saurer Gase und saurer Nebeı auf die Pflanze. MiUeilungen aus der KönigL. Sachsischen forstlichen Versuchsanstalt zu Thrandt. Band 1, Feft 3, 1914 *) Tetkik tarihi 30/10 - 5/11/1950. Murgul bakır fabrikası gazlarının ormanıara yapacağı zararlar 47 rın dağınş istikametinde müessir olacak rüzgarın istikamet ve şiddeti hakkında ilmi müşahedeye dayanır herhangi bir doküman elimize geçmemiştir. Ancak dev (...truncated)