Molla İlahi'ye Dair

OS MA NL1 ARAŞT 1RM ALAR 1 VII-VIII l~DITORS İSMAİL OF ~'HIS E . ERONSAL - SPECI AL JSSUE Ca::RISTOPHER FERRARD Ca::RISTINE WOODHEAD :. THE JOURNAL OF OTTOMAN STUDIES VII-VIU ı ı ı ir · İstanbul - 1988 MOLLA :tLAHl'YE DAİR Mustafa Kara .HAYATI Anadolu'da gelişen tasavvufi düşüncenin ilk temsilcilerinden biri olan Molla İlahi, Mecdi Efendi'nin ifadesiyle «Germiyan Vilayetinin, Simav nahiyesinin Tekellüf köyünde» doğmuştur. AbdUnah İlahi'nin doğum tarihini bilemiyorsak da hayatının seyrini şöyle özetlemek mümkündür: İlk tahsiline doğduğu yerde ba_şladı. DaJ;ıa sonra devrin ilim merkezi İstanbul'a gitti. Zeyrek Medresesi'nde tahsiline devam etti.. O dönemde Horasan bölgesi ilim-irian açısından en cazip olan yerlerden biriydi. Mevlana Ali Tfısi (öL 887/1482) ile beraber Doğu'ya gitti1 • İlıtisasına devam etti. Bir müddet sonra tasavvufi hayata meyletti. Bu meyil, kitaplarını satıp paralarını fakiriere dağıtacak derec~de hayatını etkiledi. Sfıfilerle olmaya başladı, Semerkant'a gitti ve '<iönemin meşhur simalarından Ubeydullah Ahrar'ın (öl. 895/1490) müridleri arasına girdi. Seyr-u sülılkünu tamamlayıp, icazetini aldıktan sonra Buhara'ya yöneldi. Bir yıl, diğer bir ifade ile dokuz «erbain» çıkat>.ncaya kadar Bahaeddin Nakşi bend'in {öl. 791/1391) mezarının ya.nınqa kal&. Bu manevi ilişki onun üveysi-meşrebe sahip bir sfıfi olara);r tanınmasına sebep oldu. Tekrar Semerkant'a dönen Simavi, niürşidinin emrine hazır olduğUnu ifade etti. Kendisine gösterilen hedef Anadolu idi. Molla İlahi tekrar Simav'a dönerken, uğradığı merkezlerde gönül ehli kişilerle görüşmeyi de ihmal etmedi. 'Bunların başında Herat'da görüştüğü Molla Cami gelmektedir2. ı Latifi'ye göre Tüsi lle Horasan'da karşllaştı, bk. TezkiTe, 50. 2 Molla nw•nm muhtemel güzergahı şöyledir: Gidiş: İstanbul, ·Sivas, Erzurınn, Tebriz, Hemedan, Rey, Ni§a.bur, Merv, Buhara, .Semer.kant; Dönüş: Se- -·~ --- -=..- 366 Şimdi müridinin müridi Lamii Çelebi'yi diniiyelim: «Meviidieri olan Simav'da nüzul buyurmuşlar, talibler ve aşıklar çlinki vucud-u şeriiinden hakikat kokusm almışlar ve n'!Jl"-i iradetle ol zatm kim idüğin fehm eylemişler. La-cerem etraf ve eknaftan gelub, hidmet-i saadet-meabiarına yüz urmışlar ve az zamanda bir azim cemiyet olub, tariir-i hacegan avazesi Vilayet-i Rum'a rolintesir olmuş» 3 • Simav'daki hizmetleri devam ederken İstanbul'dan teklif geldi. Fatih Sultan Mehmed kendisini İstanbul'a davet ediyordu. Daveti itiyatla karşıladı. Davette ısrar olunca, müridi Emir Ahmed Buhari'yi İstanbul'a gönderdi. Vazifesi İstanbul'un durumun1;1 tesbit edip mürşidine haber vermekti. Buhari, bir müddet İstanbul'da kaldıktan sonra, atmosferi Farsça bir beyt ile şifre olara:ıt Simav'a gönderdi. Beytin meali şöyle : «Bu · hengamede gönlü rahat tutmak daha iyidir. O, yarin eteğine. yapışınış ve bir. kenara çekilmiştir»4. Bu haber üzerine İstanbul'a gidişini biraz daha tehir etmiştir. Burada es.kilerin tabiriyle bir ıstıtrat yapıp, Şeyh'in İstanbul'a . gidiş meSeleri üzerinde biraz duralım: · ' Molla nwi İstanbul'a ne zaman gitti? Fatih'in nahi'yi istanbul'da görmek istediği kesindir. .Çünki, Molla Cami'yi İstanbul'a· davet eden Fatih, aynı zamanda Ubeydullah Ahrar'm hayranlarmdandır. Dolayısiyla Ahrar'ı görememenin hüznünü, müridini İstanbul'da ağırlamakla sevince dönüştürecek tir. Fakat· bu konuda kaynakla.l"da bulunan bilgiler tenalruZlarla ·doludur. Bu bilgiler şöyle özetlenebilir: · · 1. Şeytankulu fitnesi üzerine · İstanbul'a gitmiştira. · · 2. Molla ·nwi, Fatih Sultan Mehmed vefat edinceye_kadar, İS tanbul davetine _iltifat etmeımiştir6 • · 3. 1st~nbul'a erken bir dönemde gitmiş_ ve _A yasofya Ç~mii'nde Sultan Fatih'le karşılaşarak. tasavvufi meseleleri ko~uşmuşlardır (874/ 1469). i merkiı.nt, Buhara, Merv, TUs, Ni§abur, Rey, Hemedan, Kirmanşa.h, Bağdat, Ha- . lep, Ant;ıkya, Konya, Simav. 3 Nefahat, 461. 4 age, 468-69. 5 Mecdi, Terceme-i f]akayı1c, 263. 6 fja1cai'k1ı'n-Numaniye, 1{)2; Nefahat, 462. 367 Bu tesbitierin t~Iil ve tenkidi şöyle yapılabilir : Birinci tesbit doğru ·alamaz. Çünkü Şahkulu veya Şeytankulu Fitnesr olarak Osmanlı tarililerinde yer alan olay, 91:7/1511 yılıiida Vukti. bUimuştur. Molla nahi'nin 896/1490'da.vefat ettiğini biİiyoruz. İkinci ·maddeye aslıiı.da güvenmek gerekiyordu. Çünkü bl;! bilgiyi bize N efahat mütercimi Lamii Çeiebi ulaştırmaktadır. Lamii'nin bu konuyu, mürşidi Emir Buhari'den duymuş olinası gerekir. Emir Bllhari de nam'nin mürididir. Fakat Molla nam'nİn Zadu!l-Muştf:!-kin adlı eserinde rastladığımız «Sekizyüz seksen iki senesinde Kostantiniye'de olurduk»7 ifadesi, Nefaiıat'm kanaatma katılmayı zorlaş~ tırmaktadır. Fatih 886/1481 de vefat e~.tiğine göre nam'nin Sultan'la görüşmesi sözkonusudur. . Üçi.incü iddia da doğı:u olı:İıamalıdır.. Molla . nam,. ·Fatih'·in sağlığında İstanbul'.a gitmişse bile bu kadar erken bir dönemde olmaması gerekir. DolaY.ısıy~e .Ayasofya'daki Şeyh-Sulta~ sohbetindeki Şeyh'in Molla nalıi olması zayıf bir ihtimaldir. Çünkü bu millakat 874/ 1469 yılında vukubulmuştur. Bu durumda Molla nalıi'nin Fatih'in ölümünden yaklaşık on sene önce İstanbul'a gitmiş olması gereki:rı ki, bize ·pek · doğru gelmemektedir. İ. H. Ertaylan'ın Meslekü/t.:.Talibin liaŞiyesi olarak ele alıp güvendiği ifadeler de aynen Nefahatü/l-Vns'ün. yukardaki ifadeleİ'idirl!. : · . M;olla nam İstanbul'a Fatih'in davetine rağmen niçin . gitmedi veya davete i.ca:beti niçin geciktirdi? Bir ·başka ifade ile müridinin şifresini nasıl değerlendirdi? Bunu kesin olarak çözmek zordur. Fakat akla gelen bir iki noktayı da yazmadan geçemiyeceğiz. 1. Molla llalıi mizaç olarak sükUneti seven ·bir kişi ·olduğundan payitalit'a gitmek istemeıniştir. 2. Melaıni-:ıneşreb bir ı:ıfifi olc;luğunQ.an kısmen gizli yaşamayı tercih etmiştir. . . . 3. Bedrettin Simavi'ye ait Varidat'm şarİb.i olan bir kimse olarak bu meşrebin karşısında olan yetkililer ve meslekdaşları onun İstanbul'a gelmesini uygı,ın görmemişler.dir. Çünkü o dönemin en büyük suçlarından biri de «Bedreddini» almaktı. Bu meşreb farklılığı , bizce sebeplerin en önemlisidir. 7 8 Süleymaniye Ktp. İbrahim Ef. Kit. Nu .. 420, 66a. İsmail Hikmet Ertaylan, D·ivan-ı naM, 14-15. -· -~ - 368 Nihayet Manisalı Kazasker Çelebi'nin ısrarlı davetleri üzerine Molla İlahi İstanbul'a gitti. Çelebi'nin ~zettiği derviş hücrelerine pek iltifat etmiyer~k Zeyrek Camii civarındaki metrük ve bakımsız bir yeri.mesken edindi. Bir müddet burada hizmet veren İlahi, büyük kalabalıklardan kaçıp daha sakin bir yer aramaya başladı. Ona göre kalabalıklar hem kendisi hem- de müridieri için faydalı olmuyordu. Bu hal devam ede~ken Evrenoszade Ahmed Bey'in teklifini daha uygun buldu ve Vardaryeni~esi'ne gitti. Bu günkü Selanik şehrine 40 km mesafed~ olan Vardaryenicesi'ne gidiş tarihini şimdilik bilmiyorsak da 895/1490'da orada olduğunu biliyoruz9 • Zddu1-Mwıtakin adlı eserinde sadakat konusunu anlatırken kullandığı şu ifade onun ziyaretçilerinin sadece Asya ve Avrupa'dan olmadığmı da göstermektedir. «Mısır İskenderiye'sinden bir kirnesne geldi ve dedi: (...truncated)