Taşköpri-zade Ahmed Efendi

OS MA NL1 ARAŞT 1RM ALAR 1 VII-VIII l~DITORS İSMAİL OF ~'HIS E . ERONSAL - SPECI AL JSSUE Ca::RISTOPHER FERRARD Ca::RISTINE WOODHEAD :. THE JOURNAL OF OTTOMAN STUDIES VII-VIU ı ı ı ir · İstanbul - 1988 TAŞKÖPRİ~ZADE AHMED EFENDİ Ali Uğur Osmanlı devleti, XV. asırda elde ettiği dinamizmi XVI. asırda da devam ettirmiş hatta bazı yönlerden arttırmış, askeri ve siyasi kuvveti ve ihtişamı en yüksek seviyeye ulaştığı gibi, kanun ve ·nizamları tamamlanmış, gelişmiş, kurumları ve teşkilatı da en yüksek seviyeye ulaşmıştır. Böylece Türk miİletinin tarihte ve coğrafyada yarattığı en büyük devletlerden olan Osmanlı İmparatorluğu bu ası.rda en muhteşem şeklini almıştı, dünya hakimiyeti görünümünde idi. XVI. asrın başlarmd_a Sultan II. Bayezid devrinde bir sukun ve hazım devresi geçiren Osmanlı İmparatorluğu Yavuz Selim'in tahta çıkllşıyla tekrar bir. hareket ve ardı ardına ilave edilen zaferler devrine girmiştir. Hakikaten XVI. yüzyıl siyasi, iktisadi vs. alanlarda olduğu kadar ilmi ve kültürel faaliyetler bakımından da Osmanlı İmparator luğunun en dikkate değer devirlerip.den biridir. Esasen, Osmanlılar da : daha başlangıçtan itibaren bu tür fa.a liyetlere büyük bir önem verildiği bilinmektedir. Osmanlılar kendilerinden önceki İslam devletlerindeki ilim mirasın~ sahip çıkmışla~ ve mirası koruyacak ge· rekli müesseseleri zamanında kurmuşlardır. Gerçekten xm. yüzyıldan itibaren Anadolu'da, Osmanlı memleketlerinde ve hatta İran, Azerbeycan'da yer etmiş bulunan ilim müesseseleri «Şeybü'l-ulema» denilen İmam-Famreddin Razi'ye _kadar uzanmaktadır. Fahreddin Ebü 'Abdullah ömer 544/ 1149'de Rey şehrinde doğmuş ve 606/ 1209'da Herat'da vefat etmiş olup dini ve müsbet ilimler de kazandığı şöhreti sebebiyle haklı olarak Allame ve Şeyhülislam ünvanlanm. elde etmişti, Tefsir, hadis, kelam, felsefe, •> - · .,~-·· - · ,..... · 420 tıp, riyaziye, edebiyat vs. akli ve nakli ilimlerde pek çok eser vermiş bulunan bu büyük alimin icazet silsilesi bir kaç koldan Hüccetü'lİslam lakabmı taşıyan ve devrinin müceddidi olarak vasıflandırılan büyük alim İmam-ı Gazzall'ye kadar uzanmaktadır. İşte Osmanlıla rın medrese teşkilatında da bu mektep esas olmuş ve bunu ilk olarak Molla Fenari adıyla anılan Şemseddin Mehmed kurmuştur. Onun öğ rencilerinden Molla Yegan adıyla meşhur Mehmed b. Armagan Anadolu'da varlığını yüzyıllarca devam ettiren Fahreddin Razi ekolünün önde gelen simalarındadır. Daha sonı·a bu mektep Molla Yegen'in talebesi Hızır Bey ve onun XV. yüzyılın ikinci yansıyla müellifimizin yaşadığı devir olan XVI. yüzyıla ziynet veren talebleri vasıtasıyla bu ekolü şahikasına yükseltmiştir. Bursalı Hoca-"zade, Hayali Şem seddin, Kastalani, Sinan Paşa, Muarrif-zade, Hati:b-zade bu ekole mensub büyük alimlerdendir. Sinan ·Paşa'nın öğrencilerinden Tokatlı Molla Lütfi ve onun talebesi İbn Kemal ile bu sonuncusunun talebesi olan Ebii'su'üd Efendi de aynı mektebin en yüksek şahsiyetlerin dendir. Görüldüğü gibi Osmanlılara şer'i ve nakli ilimler Fahreddin Razi'nin talebeleri vasıtasıyla girmiştir. Müellifimiz Taşköpri-zade' ye gelince o da bu ekole mensub olup, icazet zincirinde görüleceği üzere Molla Yegen ve Hoca-zade vasıtasıyla isıamın büyük alimi Fahreddin Razi'ye oradan da İmam-ı Gazziili'ye bağlı bulunmaktadır. 1 - Doğum Yeri ve Yılı Müslihiddizi Mustafa Efendi'nin oğludur. Taşköpri-zade ünvanı ile daha ziyade .bu zat meşhurdur. 14 Reb. I, 901/2 Aralık 1495'de Bursa'da doğmuştur. Kanuni Sultan Süleyman zamanmda yetişmiş Türk alimlerinin ileri yelen simalarmdandır. Arabra olarak kaleme aldığı Şaka'ik al-Nu'maniya, Nevadir al-Abbar ve Miftii.1ı, as-Sa'ade adlı meşhur eserlerin müellifidir. Taşköpri-zade kendi hayat hikayeı:ıini tanınmış eseri . Şaka'il.< soiıuna ilave ettiği için, biz kendi ailesinde olduğu yibi bu defa kendisinin hayat hikayesinde· de Ş~a'~'ten istifade edecegiz. Bu hal tercümesi Şa~a'~'-in Mecdi tercümesinde1 , Ş~a'~'in Ali Mımk :b. ı Mecdi, s. 524.. 421 Bali tarafından yazılmı§ zeyli olan al-'Il<d al-ma~m2 adlı kitabın başmda ve yine Ş~a'iJ5:'in Ata'P tarafından yazılan Türkçe zeylinin başmda bulunmaktadır. Bunlardan ba§ka Künhü'l-Ab.bar4, I~am'ii sü'l-A'lam3, Osmanlı Müellifleri6 ve Sicilli'Osmanr gibi eserlev de Taşköpri-zade'nin hayat hikayesini kitaplarının elverdiği nisbette Şa.t<a'n<:'ten iktihas ederek özetlemi§lerdir. Adı geçen eserlerle Şa ~a'i~ arasındaki farklılıkları da dipnotlarıyla göstermeye ça~ı§aca ğız. Ta§köpri-zade kendi hayat hikayesini Ş~a'~'in sonuna ilave etmeden evvel, ilave edip etmemekte pek çok tereddüt gösterir ve nihayet §U cümlelerle Ş*.a'i~'e son vererek kendi hayat hikayesini ilave eder: J).,.:>i ~ <Y \':>\.JI ~!.lll .lil\0~ J~~ (fll..k ) \Uiı.JI e_:~l ~\:..o _?~ J \!.,(.ll$.~~ \~)ll $.\)JI J>i 0i \t;--1.1 ~ı l..k J~ _)z;. \b-)/1 0~i 0T 0;> J 2 al-'llcd al-'M~üm •hl!!kkında bu tezin üçüncü bölümünde Şa~a'.ilı:'in ıeyüerl bahsinde etraflıca duracağız (bkz. 'llı:d al-Manzom, s. 336). · Atii'i 'haltkında yine bkz. Şa.Jı:a'i..lı: ?ieylleri, (·bkz. Atii'i, s. 8). Gelibolulu Mustafa Ali (1541-1600)'nln en ,büy.ült ve deg"erli eseridir. Yalnız •b ir Osmanlı tarihi değil, sırasJJYla Peygamberler Tarihi, İslam Tarihi, Türk ve Mog"ol Tarihi ve Osmanlı Tarmini ilitiva.. .eden bir umumi tarihtir. Osmanlı alim ve şairlerini de ihtiva etmektedir. Eserin en tafsilatlı -v e değe~li bölümü XVI. asır Osmanı Tarihi kısmıdır (·bkz. N.S. Banarlı, RTET. I, 612; Adsız, Ali Bibliyografyas!, İst. 1968; Mustafa Aıt, Meniilı:ıb-ı Hünerveren, İst.' 1926, .'bu kitabın başmda İbnü'l-Emin Mahmud· Kemal tarafından Ali'nin Hayatı ve eserleri 'ha:k:kında .yazılını.5 135 sayfalılt •bir tetklk vardır. 5 Semseddin Sami Bey'in (ölm. 1322/1904) altı cilt~lk mufassal Tarih ve Coğrafya Lügatıdır. İstanbul'da (1306/1888-1316/1898) basılmıştır. Ta.şltöpri zade için .bkz., IV, 2985-6: 6 Bursalı Meirmed Tahir Efendi tarafından hazu·lanıp 1333/1915'de İs tanbul'da üç cilt halinde basılmıştır. Bu ·kitap, Osmanlı Türklerinden olup, kendi sahalarmds eser veren iiliı.'l, edip, mutasavvıf, şair, tabip, matematikçi ve cog-rafyacılarm hal tercümeleri ile eserlerinelen .bahsetmektedir. (Taşköpri zade için bkz. I, 345-6). 7 Mehmet Süreyya, Sicilli Osmani veya Tezkere-i meşahiri Osmaniye; 4 cllt halinde İstanbul''(]a (1308/1890-1312/1894) tarihleri arasında -basılmıştır. Müellifimiz için bkz. m, 471. 3 'i - ·~ 'Coio.-- --::...· - 422 ıY 't;;t;- ~ JG _)~ ı:.>ı ~~ r!JJ~ ~~~_;S'~ iS_;S'~ -~~ J ,~~ \\..\.9\ ~ b~_? ü ~ \!).1 1-.k ~~j\ ~~~Lı~~~ \1..\.9~1 ~b ~ ül~ c:/ ~\ ı)\ Jl f- ~\ ~ ')IS'p ~ ~_? \I..GJI ıf übWI ~ J & ~~ ~~\ ~_) J_)_,l~ J~_,ll J!fo j J.J:.: p~ ~J 4.!.J ~.J Jı (.Wl J.LJI ~\ ~ı üi J ( J}t; ) ~ı .ı..o_h ~ .ı3ll~ J1>- ~ ~ ~ ..4:>-ı ~\ <.>~ı ~ı - ~ o~t <.>AGtk: <f'l:JI ~ _r;,.:lı j:_?.-JI .ı.Ak.JJ .ı3l\ ~.)<.>..U~ ( J>.) o~t J ~ \ Y.. JS"} J~ o~t <.>_,A:l~ J~~J ~ o~T ö--l4 Jı ~Jf. ~.M ı./}~ 0i ~~i U. dj\ ~ ~ ~ J )\....ı ~ı 4~ı J ,u.ı J <.>1 r~ \:l9 ..4:>-i r4· ~ ..uJ ~ıl~ djl; ?i .u Jt; J ~~ı J ü..UJ Jl ~ J..U~ ~ 4.ıJ~\ Owk ~ ~ı ~_) }\....ı . . . ~~ J c.> ..b- (...truncated)