Yeni Bir Ahmedi Ve İki Eseri: Yusuf u Zeliha, Esrarname Tercümesi

OS MA NL1 ARAŞT 1RM ALAR 1 VII-VIII l~DITORS İSMAİL OF ~'HIS E . ERONSAL - SPECI AL JSSUE Ca::RISTOPHER FERRARD Ca::RISTINE WOODHEAD :. THE JOURNAL OF OTTOMAN STUDIES VII-VIU ı ı ı ir · İstanbul - 1988 .·- . . . .. YENİ BİR ABMErit V~ iKt'ESERİ : YUSUF U ZEL!HA, ESRARNAME TE~CVMljl,Sl Nihat Azamat Latifi, Likiii'yf anıatırken Alımedi'nin Yusu.f u ZeliM adlı bir mesnevisi olduğunu söyler. Latifi'ye göre Likai (XVI. yy.) Ahm.edi' nin Y-ıımt u Zelilıa'ınna bir nazire yazm.ıştır1 • Tezkire•de Alımedi mahlaslı başka şair .bulunmadığı için Agah Sır.rı Levend, bu Alıme di'nin daha çok lsker~tdernô:rYJ,e adlı eseri ve sonuna ekiediği Dastan-ı t.cvarih-i müluk-i al-i Osman kısmı ile tanınan XV. yüzyıl divan şairi Alımedi (öL 815/1412-1413) olduğunu kabul ederek Türk·edebiyatmqa YilsUf w Zeliha yazan .şairler arasmda onun !idmı da zikreder~. A:hmedi'nin YUsuf u Zelihd'sı olduğunu kendi maddesinde değil. de Likai maddesinde dolaylı ·olarak söylenen Latifi'nin bu tavrı . eserin Alımedi'ye .aidiyeti konusunda uyanabilecek kuşkuları :Q.aklı kıla cak niteliktedir, Çünkü gerek Ahmedi'nin, gerekse. Likai'nin Ym-uf u Zeliha'ları bugüne.' kadar ele ·geçmemiştir: Herhalde bu sepeple. ' ol~ malı Alımedi üzerine .yapılan çalışmalarda Latifi'nin verdiği bu bilgi .Üzerinde. ya. hiç du.i:ul.İiı.amışl veya sadece «Ahmedi'.ci:n.. böyle bir nie~O:~vi d~Iıiınieirı~ y~tinilmişti.X, . - . . .. .yazdığı. . . . . .:hiç duYuıma~ştır»·t . . .~ ı Latıfi, Tezkire, İstanbul . 1314, s, 304. Likat içip ayı:ıca. bk. Sehl, Tezkire, İstanbul 1325, s. 99. · :· · . · ... 2·-·Agah ·sH";~ Levend,' Tü~k Edebiyatı Ta,-iJıi;· Anıciı.ra 1974, I, 129; Arap Fars ve Türk _E~ebiyatlarında. Yusuf u Zelihalar <üzerinde. doktora tezi yapan Halide Doiu La:tifi'nin Alımedi ile ilgili rivayetfu.den \söz ·etmez. 'bk ·Me~einde-n bert'· :Ytısuf' h'ikdyesi· ve ..Türk· Edebiyatındaki Vei-8-iycf,ı.Zarı (İstanbul 1953), i.U.. Kpp.; T_.. 2197. . 3 Nihad Sami Banarlı, ~~:xrv.' asır AnadÔiu. Şii.U:lerinden A:hmedi'nin OsmanOsmanlı Tarihi: Dasıtan-ı tevarih-i müİfık-i al-i Osman ve Cemşid ' ve Hur§ld Mesnevisi», TM, VI, İstanbul 1939; .Fuad Köprülü, «~edi», lA, I, 216-221; Meh· met Akalın, Abmedi Cem,§td 1ı Httrşid (İnceleme-Metin), Ankara 1975; Tunca. Kortantamer, Leben und· w'eıtbild .des aıtosmanischen Dichters Al;ımedi unter besmıderer BeriicksicJ~~igung seines Diwa-ns, Freiburg: 1973. 4 !smail ünver, ·' Alım:ecli, isktmiier-name ·( İnceleme-Tıpkıbasım), Ankara 1983, s. 7. 348 Marmara Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Kütüphanesinde (yazma nr. 51) Alımedi adına kayıtlı bir Yilsuf u Zez.ılıd nüshası bu- ~ lunmaktadır. Eserin tavsifi şöyledir : Baş (vr. 1b) : Ha~a al;ısenü'l-Jpşaş. ~ışşa-i Yusuf ~ ZeliJ:ıa 'aleyhisselam. İbtida kıl sözi hismillah ile Düriş ey dil dün ü gün Allah ile Son (vt. 101a) : Böyle gelmişdi ;t<.ışşası içre baber Malik-i deyyan işiginde meger. Eser, 235x160 (170x120) mm. ölçüsünde 101 varaktan meydana gelmekte ve sayfada 15 satır bulunmaktadır. Alıarlı kalın kağıda nesilıle yazılmıştır. Metin çok sayıda hareke ve imla hatası ihtiva eder. Bölüm başlıkları kırmızı m~ekkepledir. Kahverengi meşin cild mumlu siyah bezle kaplanmış tır. . İstinsah tarihi ve müstensih adı• yoktur. Ancak. kağıt ve mürekkep özellikleri göz önünde tutularak XV. yüzyılın sonlarında istinsah edildiği söylenebilir. ~ failatün/failatün/failün kalıbıyla yazılan YUs'Uf u Zeliha 48 ·beyitlik başlıksız ·bir manzume ile ·başlar. Şair, bu · manzumede tevhid, na't ve ilk dört halifenin medhiyesinden sonra adını söyler : A~medi çün söyledügüm tamam · O]pdı*. tevl;ıid-i I:Ia~ evvel m~m (vr. 3a, 4. beyit) . Alımedi a:dı ilk anda eserin lskendernô,me müellifi Alımedi'ye ait olabileceği izlenimini uyandırıyorsa da <<[Sebeb-i] naım-ı kitab» başlıklı bölümden alınan aşağıdaki beyitler başka bir Alımedi ile karşılaştığımızı ortaya· koymaktadır : · 3b 1 4 «l:loş oi+amdaydı 'alem serteser Nevbet-i Ya~b $n idi meger 5 Anun ·idi saltanat ta cedd-i Rtım Tabt-ı Bagdadı Ira~eyn ile ~um 1 349 6 Mülk-i Ermen taht-ı Gürcistan ile Bazine virürdi aiia .boş can ile 7 Farsla hem ta.bt-ı A.ıribayican O]pınur butbede Ya':pıb-can 8 Mülk-i Abgaz ile Şirvan'ı meger Almış idi ceng ile ol şir-i ner 9 Saltanat tal)tında pıtmuşdı ~arar Virmiş idi her yaiia bir ihtiyar 10 Mülk-i ~ibayican'a ol meger }S:omış idi bir emiri mu'teber 11 I:Iairetinde ulu begler çÖg idi Devlet ile andan ulu yog idi 12 Din ü dünyası tarnarnet ber-~arar Hem 'adalet üstine dayim .üstvar 13 Virdi5 ~ur'an idi vü ~ikri namaz San'atı 'adi ü seba fikri niyaz 14 Meyl-i bayrata ~ar şu tek le?an Sayesinde boş geçer pir ü cüvan 15 Ehl-i 'ilme bag-ı cennet sayesi }S:atında l;ıaşıl ~amunun va:vesi 4a ı· Ehl-i · fa:)s:ra himmeti püşt ü penah Olmasun kim ·bu cihanda pa ana ·• ' 2 Hem mesacid himmetinde ser-bülend Ç?k medaris devietinden ~udınend 3 Sayesi ma;;Ifım içün -darü'l-eman Fas~ u :?alimlere gayet yaman 4 Ehl-i bid'at heybetinde zehre-çak Niçe bed-me~ebleri ].almış helak . . '• 5 Metinde « ı.S J Jf» §eklinde. 350 5 Ehl-i I:Ia~'a şohbeti darii'.:şifa Ehl-i ?lliroe heybeti tig-i cefa 6. Her kelamı _dostına lu1f-ı cemal Her m~ali düşmene ~alır-ı celal 7 Hem . eman~tde ,l<a:r~.udan ibtiyar ·Afia ·tapşurmışdi.. ~ülİı:i cümle kar 8 . 'Adi u .dad ~ylerdi 'alemd~ ta;mam I):ılmış idi tabt-ı T~briz'i, m*.am 9 Düşmi~ idi revnaf:a şeh,riyar 6 . K'açai idi :Q.oŞlıg ile Tebriz m~am 7 o .Şubl;ı-dem ta şam olınca 'adi u dad . ı Şamdan ta şubl;ı olınca" 'ilri:ı.-i şad ll O~ıirdı meclisinde ey hümam Gah tefsir ·ü ~as.aş gahl_ke~am - . 12 Gah tarih u J;ıikaya-yı ümem ·Gah:· abbar ·u riv_aya-yı · ·cerem .. . ·- 13 Gah al;ıval-i meşayi]Jden haber Söyleşi[r]di rneclis içre Şir-i ner 14 Gah gaza-yı · e~biyad~ güftügü Gah al;ıval-i s~la!lııden guliı. ·15 Gah l;ıaff3.?an-l mevZan-ı la1if Gah •~oş-b.iı. .anlar.. ile . söz.' ?:arifs 4b ı Leyli il)ya eyler idi ta sel;ıer Oldı evr.adl [yla] dayim şir-i Iı.er 2· ·Gerçi ~ükİiiindeydi .Airibayican ]Jaşşa. mülki ·olmış idi Nabcüvan 3 · Mülki ·idi Dehrie'd(m ta· Dehne'ye . J?e~t-resi yok ayr~ Se_hJ:ıe'ye . ı ı· 6 7 8 1 ! 1 1 ı ı i 1 :.. ·. Metinde «şehr-i diyar» §eklinde. Vezin ve kafiye tutmuyor. Metinde «sözi ;ı:arif» §eklinde. . ·: : · ,: . F · · . i ":". . •. . . ·..·.· :351 4 }S:al'a-i Mey..Q.iin'ı alınca].c be-nam ]jaşşa yurd itmiş idi şah-ı enam 5 Anda idi ~amu ol mirzadeler Mil;ınet-i eyyamdan azadeler B~ah u medrese mescid ü ban 6 Anda düzdürmişdi ol şah-ı cihan 7 Bag u rag u bahçe vü köşki saray Anda yaşatmışdı ol ~ll-i hümay 8 Boş kemale yitmiş idi ser-eser }S:-amusu:ö v~ itmiş idi şir-i ner 9 Meclis.i .'ilm itmiş idi ibtiyar Anlarufi ile özi leyl ü nehar Bu beyitlerden Alımedi'nin Y1lsuf u Zelıhli'yı Yakup Han devrinde yazdığı anlaşılmaktadır. Yakup Han XV. yüzyılda Doğu ve Güneydoğu Anadolu, Azerbaycan, İran ve Irak'da büyük bir devlet kuran Akkoyunlu 9 hükümdarı Uzun Hasan'ın (öl. 882/1478) oğlu dur. Yakup Han, babası Uzun Hasan'ın ölümünden sonra altı ay kadar hükümdarlık yapan kardeşi Sultan (...truncated)