Türkiye Diyanet Vakfı Tarafından Yayımlanan Alevî-Bektaşî Klâsiklerinde Hz. Ali

Türkiye Diyanet Vakfı Tarafından Yayımlanan Alevî-Bektaşî Klâsiklerinde Hz. Ali Yrd. Doç. Dr. Kıyasettin KOÇOĞLU Atıf / ©- Koçoğlu, K. (2012). Türkiye Diyanet Vakfı Tarafından Yayımlanan Alevî-Bektaşî Klâsiklerinde Hz. Ali, Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12 (1), 57-100. Özet- Türkiye Diyanet Vakfı tarafından Alevî-Bektâşî Klasikleri isimli on üç eser yayımlandı. Bu klasikler içerdikleri bilgilerin Alevî Bektaşi temel fikir yapısını ortaya koyması açısında önem arz etmektedir. Hz. Ali, adı geçen geleneğin ana unsurlarından birisidir. Hz. Ali bu klasiklerde oldukça farklı tasavvur ve tesmiyelerle karşımıza çıkmaktadır. Onun hakkında bazen veli, imam, Nebi, bazen daha da üst tanımlamalarda bulunulmaktadır. Bu değişim çoğunlukla tarihsel gelişime paralel bir görünüm arz etmektedir. Klasiklerin en eski tarihlisi olan Hac-ı Bektâşî Velî’ye atfedilen eserlerde neredeyse olmayan Ali tasavvurunda sonraki süreçlerde Hurufi ve Batıni etkilerin etkisiyle klasik tasavvufi algıdaki veli anlayışından nübüvveti aşan anlayışa doğru değişim gözlenmektedir. Bu değişime bağlı olarak Hz. Ali algısında Şia motiflerinin de zamanla yer aldığı görülmektedir. Çalışmamızda sözü edilen klasiklerdeki Hz. Ali algıları ortaya konulmaya çalışılmıştır. Anahtar sözcükler- Alevi, Bektaşi, Hurûfî, Bâtınî, Hz. Ali, Hacı Bektaş §§§ Giriş Alevilik-Bektâşilik geleneğinin genel bilgi kaynakları çoğunlukla sözlü kültüre dayanmaktadır. Son derece sınırlı olsa da Alevi-Bektâşiler tarafından temel kaynak kabul edilen yazılı eserler de mevcuttur. Buyruklar, Makâlât, Menâkıbnâmeler/Vilâyetnâmeler, Nefesler, Fütüvvetnâmeler, Erkânnâmeler, Tercümânlar, Kumrunâme, Fazîletnâme, Hüsniye bu eserlerin önde gelenlerindendir. XV ve XVI yüzyıl ve sonrası dönemlerde  Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, e-posta: Yrd. Doç. Dr. Kıyasettin KOÇOĞLU yazıya geçirilmiş olan, mahiyetleri itibariyle sözlü kültür özellikleri taşıyan bu eserlerden hareketle Aleviliğin-Bektâşiliğin tam anlamıyla yazılı kültüre geçtiğini söylemek oldukça güçtür. İçerikler açısından bakıldığında, Menâkıbnâmeler ve Velayetnameler bir velinin yaşadığı çevre ve kerametlerinden; Makâlât ve Buyruklar tarikat adab ve erkanlarından, Câvidannâme ve Faziletnâme Hurûfî bakış açısında, Hüsniye sistematik olarak Şii teolojiden bahsetmektedirler. Dolayısıyla eserler birbirinden farklı inançları bünyesinde barındırırken, sistematik bir teoloji ortaya koymadıkları da görülmektedir1. Alevilik-Bektâşilik hakkında birbirinden oldukça farklı görüş ve algıların oluşmasının etken faktörlerinin başında bu sözlü kültürün yazılı hale getirilememesi olduğu söylenebilir. Alevî-Bektaşî geleneğin önemli verilerinin sözlü kültürle nakledilmesi subjektif yorumlara maruz kalma ihtimalini artırdığından, bu verilerin yazıya aktarılması, yapılacak bilimsel çalışmalara kaynaklık etmede kolaylık sağlaması ve verilerdeki dış müdahaleleri azaltarak objektif bilgi edinimlerine katkı sağlaması açısından önem arz etmektedir. Ülkemizde son yıllarda bu alana yönelik yapılan bilimsel nitelikli çalışmaların artması sevindiricidir. Bu konuda önemli adımlardan bir tanesi Türkiye Diyanet İşleri Başkanlığı tarafından atılmıştır. 31 Ekim-20 Kasım 2003 tarihleri arasında, DİB tarafından düzenlenen I. Dini Yayınlar Kongresi’nin sonuç bildirgesinin 4. Maddesinde “Alevilik-Bektaşilik, pek çoğu yayınlanmamış, kütüphane raflarında yayınlanmayı bekleyen zengin bir dinî-kültürel mirasa sahiptir. Bugün bu eserlerin çok az bir kısmı yayınlanmış bulunmaktadır. Ancak bu tür yayınlarda, özgün metne ve ilmî yayın kriterlerine bağlılık konusunda yeterli titizliğin genelde gösterilmediği için toplum olarak önemli bir bilgi kirlenmesiyle karşı karşıyayız. Bu durum, toplum katmanları arasında iletişimsizlik sorununun sürüp gitmesine, gereksiz gerginliklerin yaşanmasına ve karşılıklı dinî hoşgörünün zayıflamasına sebep olmaktadır. Toplum katmanları arasında birbirini anlama sorununun giderilebilmesi, barış ve kaynaşmanın, millî birlik ve bütünlüğün sağlanması, doğru ve bilimsel bilgiyle bu konudaki bilgi boşluğunun doldurulması ve küreselleşen dünyamızda birlikte yaşama kültürünün gelişmesi açısından yurtiçi ve yurtdışı kütüphanelerde bulunan bu kıymetli eserlerin, sahasında uzman ilim adamlarınca ilmî neşirlerinin yapılarak dinî-kültürel hayatımıza kazandırılması tarihî bir zorunluluktur. Diyanet İşleri Başkanlığı, İslâm kültürüne dair Alevi ve Bektaşilerce yazılan 1 58 Kutlu, Sönmez, Alevilik, Bektaşilik Yazıları, Aleviliğin Yazılı Kaynakları, Buyruk, Tezkret-i Şeyh Safi, Ankara Okulu Yayınları, Ankara, 2006, s. 30-31; Üçer, Cenksu, Tokat Yöresinde Geleneksel Alevilik, Ankara Okulu Yayınları, Ankara, 2005, s. 26, Eğri, Osman, “Alevî-Bektâşî Kaynaklkarının Neşri Problemi,Türk Kültürü ve Hacı Bektâşî Velî Dergisi, 2003, 28/124-127. Alevî-Bektaşî Klâsiklerinde Hz. Ali ve halk klâsikleri haline gelmiş bu kıymetli eserlerden bir kitap seti oluşturarak halkın yararlanabileceği genel kütüphanelere ve ilgili yerlere dağıtmayı hedeflemektedir” ifadelerinden hareketle başlatılan çalışmalar sonucunda, bu geleneğin temel eserleri, metnin orijinalinin fotoğrafı yanında latinize edilmiş ve Türkçeye sadeleşmiş şekliyle Türkiye Diyanet Vakfı tarafından yayınlanmaktadır. Türkiye Diyanet Vakfı tarafından bu güne kadar on üç tanesi okuyucuyla buluşturulan Alevi-Bektaşi Klasiklerinin yeni eserlerle basımı devam edeceği ifade edilmektedir. Eserler üzerinde karşılaştırmalı metin çalışmaları, inanç, ibadet, tasavvufi kültür, ahlaki ve eğitsel vb. açılardan hem metne hem de içeriğe yönelik pek çok çalışmanın yapılması gerekmektedir. “Alevî-Bektaşî Klasikleri başlığının altını tam doldurmuyor” şeklindeki eleştirilerin önemli derecede haklılık payı olsa da öncelikle Diyanet İşleri Başkanlığı tarafından meselenin ele alınıp ve bu çalışmanın başlatılması anlamlıdır. Diğer taraftan devam eden projede eleştirilere konu olan eksiklerin de giderilmesi ümidini taşımaktayım. Öncelikle tarihi süreç içerisinde birçoğu çeşitli nedenlerle korunamamış olsa da bu gün hala şahısların evlerinde veya özel kütüphanelerinde muhafaza edilmiş, yok olmak üzere olan eserlerin yeni basımlarının yapılarak korunması, Alevî- Bektaşiler başta olmak üzere bu alanda çalışma yapan bilim adamları, din eğitimi gibi alanlarda hizmet sunanlar ve konuya ilgi duyan herkesin Aleviliği-Bektaşiliği kendi kaynaklarından öğrenmelerine imkan oluşturmaktadır. Ayrıca Alevî ve Bektâşi kültür ve önderleri hakkında piyasada bulunan doğru olmayan bir kısım bilgilerin düzeltilmesi2 gibi pek çok açıdan önemli katkılar sağlayacağını düşündüğüm Alevî Bektaşi Klasiklerini yayınlama projesi, alan üzerinde yapılan münazara ve konuşmaların kitabiyat üzerinden yapılmasına da ciddi katkı sağlamaktadır. Bu klasikler içerisinde yer alan eserler her ne kadar Alevi-Bektaşi Klasikleri ifadesini tam karşılamasa da Hz. Ali algısı bağlamında içerdikleri bilgilerin gelenekte yaygın olan Hz. Ali’yi daha doğru anlamamıza katkı sağlayıcı niteliktedir. Çalışmamızda söz konusu eserler (...truncated)