Ebû’l-Berakât el-Bağdâdî’nin Hudûs Deliline Yönelik Eleştirileri

Ebû’l-Berakât el-Bağdâdî’nin Hudûs Deliline Yönelik Eleştirileri Dr. Tuna TUNAGÖZ Atıf / ©- Tunagöz, T. (2012). Ebû’l-Berakât el-Bağdâdî’nin Hudûs Deliline Yönelik Eleştirileri, Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12 (1), 171-203. Özet-Ömrünün büyük bölümünü Bağdat’ta geçiren Ebū’l-Berakāt el-Bağdādī (454/1062 -547/1152), istikrarlı araştırmacılığının semeresi olarak tıp, astronomi, farmakoloji, mantık, fizik ve metafizik sahalarında eserler vermiş eleştirel bir filozoftur. Dinî ve felsefî literatürü uzun yıllar boyunca inceleyen Ebū’l-Berakāt, nihaî olarak birçok önemli nazarî meselede Meşşâîlikten çok Eş’arîliğe yakın sonuçlara ulaşmış ve eklektik yeni bir felsefî sistem oluşturmaya teşebbüs etmiştir. Makalemiz, İslâm düşüncesinin iki muhalif akımı Meşşâîlik ile Kelâm’ın derin ihtilaf noktalarından birisi olan hudûs meselesinin, bağımsız filozof Ebū’l-Berakāt el-Bağdādī tarafından nasıl yorumlandığını açıklamaya ve bu konu özelinde el-Bağdādī’nin ismi geçen muhalif ekoller arasındaki yerini belirlemeye çalışmaktadır. Anahtar sözcükler- Ebû’l-Berakât el-Bağdâdî, Hudûs Delili, İslam Düşüncesi, Meşşâîlik, Kelam. §§§ Ebū’l-Berakāt el-Bağdādī’nin Biyografisi Ebū’l-Berakāt Hibetullāh b. ʿAlī b. Melkā el-Bağdādī, 1 muhtemelen 454/1062 tarihinde,2 Yahudi bir ailenin çocuğu olarak Musul’un kuzeyinde yer alan Beled’de doğmuştur.3  Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, e-posta: 1 eṣ-Ṣafedī, el-Vāfī bi’l-vefeyāt, c. XXVII, s. 178; Nektu’l-himyān fī nuketi’l-ʿumyān, s. 304. Dr. Tuna TUNAGÖZ el-Bağdādī, adını daha çok Meşşâîliğe yönelttiği eleştirileriyle duyurmuştur. Fakat şöhretini öncelikli olarak tıptaki uzmanlığına borçludur. 4 Zaten bilinen tek hocası da devrin tıp otoritesi Ebū’l-Ḥasen Saʿīd b. Hibetillāh’tır (ö. 495/1102).5 Biyografik eserlerde Evḥaduzzemān, 6 Feylesūfu’l-ʿIrāḳayn, 7 ‘Aristotelēs denginde bir filozof’8 olarak nitelenen Ebū’l-Berakāt’ın felsefe tahsilinin nerede, ne zaman ve kimler elinde gerçekleştiği bilinmemektedir. Muhtemelen, felsefe ile de ilgilenen hocası büyük tabip Ebū’l-Ḥasen’den kazandığı altyapıyla, İslâm kültür ve medeniyet tarihinin velut bir devrinde yaşamış birisi olarak Platōn (m.ö. 347), Aristotelēs (m.ö. 322), Proklos (ö. 485), İoannēs Philoponos/Yaḥyā en-Naḥvī (ö. 570), el-Kindī (ö. 252/866?) Ebū Bekr er-Rāzī (ö. 313/925), el-Fārābī (ö. 339/950), İh̬vānu’ṣ-Ṣafāʾ (IV/X. yy.), el-Bāḳıllānī (ö. 403/1013), İbn Sīnā (ö. 428/1037), elCuveynī (ö. 478/1085) ve el-Ğazzālī (505/1111) gibi düşünürlerin eserlerini inceleyerek fikirlerini olgunlaştırmıştır.9 Yahudi asıllı Ebū’l-Berakāt, ömrünün sonlarında da Müslüman olmuştur.10 2 Bkz. el-Beyheḳī, Tetimmetu ṣıvāni’l-ḥıkme, s. 126. Bu tercihin gerekçeleri için bkz. Tuna Tunagöz, Ebû'l-Berakât el-Bağdâdî'de Tanrı düşüncesi, Yayımlanmamış doktora tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara 2012, s. 12-13. 3 İbn Ebī Uṣaybiʿa, ʿUyūnu’l-enbāʾ fī ṭabaḳāti’l-eṭıbbāʾ, s. 374. 4 İbnu’l-Ḳıfṭī, İh̬bāru’l-ʿulemāʾbi ah̬bāri’l-ḥukemāʾ, s. 226; ʿAlī ʿAbdullāh Deffāʿ, Aʿlāmu’l-ʿArab ve’l-muslimīn fī’ṭ-ṭıbb, s. 170-174. 5 Bkz. İbn Ebī Usaybiʿa, ʿUyūnu’l-enbāʾ, s. 342-343; İbn H̬ alliḳān, Vefeyātu’l-aʿyān ve enbāu ebnā’i-zemān, c. VI, s. 75-76. 6 İbn Ebī Usaybiʿa, ʿUyūnu’l-enbāʾ, s. 349. 7 İbnu’l-Ḳıfṭī, İh̬bāru’l-ʿulemāʾ, s. 224; İbn H̬ alliḳān, Vefeyātu’l-aʿyān, c. VI, s. 74; İbn Ebī Usaybiʿa, ʿUyūnu’l-enbāʾ, s. 374; eṣ-Ṣafedī, el-Vāfī bi’l-vefeyāt, c. XXVII, s. 178; ez-Ziriklī, elAʿlām, c. VIII, s. 74; el-Bağdādī, Hediyyetu’l-ʿārifīn esmāu’l-muellifīn ve ās̱āru’l-muṣannifīn, c. II, s. 505; eş-Şehrazūrī, Nuzhetu’l-ervāḥ ve ravḍatu’l-efrāh, s. 344. 8 Bkz. el-Beyheḳī, Tetimme, s. 125; ez-Ziriklī, el-Aʿlām, c. VIII, s. 74. 9 “Eskilerden nakledilen kitapları ve sonrakilerce yapılan şerh ve eserleri okuyarak elimden geldiğince felsefî bilimlerle uğraşıyordum. Çok fazla okuyor ama çok az bilgi elde ediyordum (…) Yorumları anlamak ve öğrenmek için çokça fikir yürütüyor, kafa yoruyordum. Eskilerden aktarılan sözlerin bir kısmını uygun bir kısmını da hatalı buluyordum. Bu konularda söylenmemiş veya nakledilmemiş gerçekleri de varlık kitabını inceleyerek elde ediyordum.” elBağdādī, el-Kitābu’l-muʿteber fī’l-ḥıkmeti’l-ilāhiyye, c. I, s. 3. 10 el-Beyheḳī, Tetimme, s. 126; İbnu’l-Ḳıfṭī, İh̬bāru’l-ʿulemāʾ, s. 224-227; İbn Ebī Usaybiʿa, ʿUyūnu’l-enbāʾ, s. 375-376; İbn H̬ alliḳān, Vefeyātu’l-aʿyān, c. VI, s. 74; eş-Şehrazūrī, 172 Ebû’l-Berakât el-Bağdâdî’nin Hudûs Deliline Yönelik Eleştirileri Meşşâî felsefeyi bozulmamış aslî biçimine yeniden dönüştürmeyi hedefleyen el-Bağdādī’nin orijinal ve nitelikli fikirler beyan etmiş olmasına rağmen, kitlelere mal olduğu veya İslam düşünce tarihinin yapı taşlarından birisi olduğu söylenemez. 11 Ebū’l-Berakāt, felsefî sistem ve üslup bağlamında Meşşâîliğe, ulûhiyet tasavvurunda Eş’arîliğe, nefs anlayışında ise tasavvufa yakındır. Fakat genelde, Meşşâî çizgiye olan yakınlığına işaret etmemiz gerekir. Herhangi bir ekolün mutaassıp takipçisi olmayan filozofumuzun fikirleri, ardından gelen düşünürlerin sistemlerinin lehinde ya da aleyhinde yer alışına göre, müspet ya da menfî olarak değerlendirmiştir. es-Suhreverdī (ö. 587/1191), âlemin kıdemi, Meşşâî sudûr teorisinin eksiklikleri, Allah’ın varlığı ve ispat yöntemleri, insan ruhu ve nitelikleri, en önemlisi felsefî sisteminin temeli olan “nûr” tasavvuru gibi hususlarda Ebū’l-Berakāt’tan istifade etmiştir. Kitābu’t-Telvīḥāt’ta sık sık ondan alıntı yapar. Bununla birlikte, Ebū’l-Berakāt’ı, Allah’a hâdis irade izafe ettiği için,12 felsefî hakikatleri ve önceki filozofları anlayamamakla; Yahudiliğe, İslâmiyet’e, tevhit inancına ve felsefî kesinliğe muhalefet etmekle itham eder.13 Fah̬ruddīn er-Rāzī (ö. 606/1210), filozofların düşünce dünyasına felsefe cephesinden itiraz eden birisi olması hasebiyle Ebū’l-Berakāt’tan, kelâmî paradigmaya yaklaştığı fizik, psikoloji ve metafizik bahislerinde oldukça faydalanmış; eş-Şehrazūrī’nin de (ö. 687/1288'den sonra) işaret ettiği gibi, filozoflara yönelttiği eleştirilerin çoğunluğunu Ebū’l-Berakāt kanalından elde etmiştir.14 Nuzhetu’l-ervāḥ, s. 344; eṣ-Ṣafedī, el-Vāfī bi’l-vefeyāt, c. XXVII, s. 178; eẕ-Ẕehebī, et-Tārīh̬, c. XXXVIII, s. 342. 11 Bkz. el-Bağdādī, el-Muʿteber, c. I, s. 2-3. 12 el-Bağdādī, el-Muʿteber, c. III, s. 45-48. 13 Bkz. es-Suhreverdī, Kitābu’l-meşāriʿ ve’l-muṭāraḥāt, Mecmūʿa-i muṣannefāt-i Şeyh̬-i İşrāḳ içerisinde, c. I, s. 436-438; Mustafa Çağrıcı, “Ebü’l-Berekât el-Bağdâdî”, DİA, c. X, s. 307; Ebū Saʿde, el-Vucūd ve’l-h̬ulūd fī felsefeti Ebī’l-Berakāt el-Bağdādī, s. 45; Y. Tzvi Langermann, “Al-Baghdadi, Abu’l-Barakat”, Routledge encyclopedia of philosophy, c. I, s. 637-638. 14 Bkz. eş-Şehrazūrī, Nuzhetu’l-ervāḥ, s. 395; Şerafeddin Yaltkaya, “Ebu Al-Berekât AlBağdadî”, Darülfünun İlahiyat Fakültesi mecmuası, sayı: 17, s. 35; Ebû Saʿde, el-Vucūd ve’lh̬ulūd, s. 46. 173 Dr. Tuna TUNAGÖZ İbn Teymiyye’ye (ö. 728/1328) göre, filozofumuz Meşşâî geleneği taklit etmemiş ve nübüvvet ışığıyla aydınlanmış bir düşünürdür. İlahî (...truncated)