J.J. Rousseau’da Ahlâkî Vicdan ve Değeri

J. J. Rousseau’da Ahlâkî Vicdan ve Değeri K. Ali KAHVECİ  Atıf / ©- Kahveci, K.A. (2012). J.J. Rousseau’da Ahlâkî Vicdan ve Değeri, Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12 (1), 205-213. Özet- Ahlak felsefesinin ele aldığı önemli temel sorunlardan birisi de vicdandır. Vicdanın pek çok tanımları yapılmaya çalışmış değeri ve mahiyeti üzerinde çokça durulmuştur. Ahlakçılar arasında vicdanın değeri meselesinde farklı görüşler ileri sürülmüştür. Bu ileri sürülen farklı görüşler her ne olursa olsun, ortak olan şudur ki, vicdan büyük bir ahlaki değerdir ve bunda da kuşku yoktur. İnsanın ahlaki davranışlarında çok önemli rol oynar. Vicdan yaşanan çalkantılı hayatımızda adeta bize yolumuzu bulma imkanı veren bir ahlaksal pusula gibidir. Ancak her zaman şaşırmayan bir pusula da değildir. İyi bir vicdan için vicdan duygusunun eğitilerek terbiye edilmesi gereklidir. Böyle ‘uyanık vicdan’, ancak ahlaki davranışlarımıza yön veren bir oto kontrol vazifesini görebilir. Anahtar sözcükler- J. J. Rousseau, Ahlâk, vicdan. §§§ Giriş Sosyal bilimlerde bazı kavramlar üzerinde konuşmanın güçlüğü bilinmektedir. Çünkü bir şeyi tanımlamak ona sınır koymaktır. Vicdan da, sınırlarının çizilmesindeki zorluk ve bu kavramın insanlarca algılanışındaki farklılıklar nedeniyle kendisi hakkında net bir belirlemeye gidilemeyen kavramardan biridir. Vicdanın kaynağı sorunsalı da apayrı bir problemdir. Vicdanı şekillendiren unsurların neler olduğu, onun etki gücü, nesnelliği veya öznelliği gibi problemler de başlı başına bir sorundur. Vicdan, iyiliği görüp ona yönelme; kötülükten de kaçınma kabiliyeti, hissi insanların fıtratında var olan temel bir özelliktir. “Fıtrat”ın da yarmak, ayırmak anlamlarına bakılırsa, doğuştan gelen sezgisel yetenek olup doğru, yanlışı ayırmamızı sağlayan yetenek  Selçuk Üniversitesi SBE. Din Felsefesi doktora öğrencisi, e-posta: K. Ali Kahveci olması nedeniyle vicdanla ilgili verilen tanımlarla anlamdaş olduğu bir ilişki içinde olduğu görülmektedir.1 Vicdan, birçok dini, tasavvufi, mistik ve felsefi akımlarda çok önemli yeri olan bir kavramdır. Sözgelimi, felsefi açıdan vicdan, iç huzura veya sıkıntıya yol açan bir kişisel yetenektir veya kendini yargılama gücüdür. Diyalektik anlayışta ise vicdan, toplumsal koşulların sonucu olarak insanın edindiği görgü ve bilgidir; vicdan neyin doğru, neyin yanlış olduğunu gösteren bir ahlâk hocası, iyiyi ve doğruyu gösteren en iyi yol gösterici, insan için hata ve doğrunun ne olduğunu ona bildiren içsel, içgüdüsel bir ses (instinct), insanın bütün duygu ve düşüncelerini ve niyetlerini adım adım izleyip değrelendirip yargılayan canlı bir hâkimdir.2 Bununla birlikte çoğu ahlâkçılara göre ise vicdan, ruhun bir kuvvetinden, bir hassesinden ibaret olup aynı zamanda fıtri ve umumidir.3 Ahlâkî Vicdan Vicdan hakkında birçok farklı yaklaşımlar söz konusudur. Vicdanın bir çeşidi olan ahlâki vicdan, insanın kendi kendini muhakeme etme gücüdür. Ahlâki vicdanın vazifesi sadece, hayrı ve şerri tanıtmak olmayıp aynı zamanda iyiliğin uygulanıp kötülüğün bırakılmasını sağlamaktır. Vicdan, büyük bir ahlâki değer taşıması bakımından, insanın davranış ve hareketlerinin itici gücü ve aynası olması noktasında büyük önem taşımaktadır. Bununla birlikte ahlâki sorumluluğun ve özgür iradenin bir ayağını oluşturan ‘cüzi irade’, gücünü bir yandan akıldan alırken, diğer yandan da vicdandan almaktadır.4 Diğer bir deyişle ruha ilişkin olan kuvvelerden birisi akıl ise diğerinin de vicdan olduğunu söyleyebiliriz. Aklın hem düşünme hem de yargılama gücünün olması yönüyle bir anlamda iyi ile kötüyü ayırma yeteneğine sahip olması aklın vicdan duygusu arasında hem anlam hem de görev noktasında çok yakın bir ilişkinin varlığını göstermektedir. Aklın pek çok anlamları vardır. Felsefi eserlerde ise akıl doğru düşünme, hüküm verme yeteneği, hak ile batılı, güzel ile çirkini birbirinden ayıran ve bilginin esasını teşkil eden ilahi bir güçtür. Akıl hem düşünme hem de yargılama gücüdür.5Ayırt etme gücü ola1 Musa Bilgiz, Kur’an Açısından Vicdan ve Değeri, Beyan Yay., İstanbul, 2007, ss. 56-58; Krş., “Fıtrat”, İslam Ansiklopedisi, TDVY., Hayati Hökelekli, İstanbul, 1996, 13/47-48; İbn Manzur, a. g. e., 3/445. 2 C. W. Hendel, J. J. Rousseau: Moralist, The library of Liberal Arts, New York/Londra, 1934, s. 313; Grimsley, R., The Philosophy of Rousseau, Oxford, 1973, s. 67. 3 Hüsameddin Erdem, Ahlak Felsefesi, Huer Yayınevi, Konya, 2002 ss. 96-98. 4 H. Erdem, Ahlak Felsefesi, s. 79. 5 Ahmet Cevizci, Aydınlanma felsefesi Tarihi, Ezgi Kitabevi, Bursa, 2002, s. 983. 206 J. J. Rousseau’da Ahlâkî Vicdan ve Değeri rak akletme ile vicdan duygusu arasında hem anlam hem de işlevsel olarak bir benzerlik kurulabilir.6 Vicdanın vazifesiyle birlikte düşünülebileceğini ifade edenlere göre, nasıl ki, vazife hissi bizden bir şeyin yerine getirilmesini ister ve emreder, bunu yerine getirmemek mümkün değilse, bunun gibi vicdan da bize sürekli iyiliği yapıp kötülükten kaçınmamızı salık vermektedir.7 Sözgelimi, yolda bir cüzdan buldunuz, telefonla onu sahibine ulaştırmak mümkün, ama onu buna zorlayıcı hiçbir şey yok. Nasılsa kimse de görmedi diyerek farklı bir tavır ortaya sergilemek yerine, onu polise teslim etme gücüne, işte bu güce günlük dilde vicdan denilmektedir. Vicdani duyarlılığı kaybolmuş insan şuna benzer ki, dokunma duyusu kaybolmuş insan sıcağı soğuğu nasıl fark edemez, sorumluluk duygusunu kaybetmiş insan da iyi-kötü arasında vicdani bir fark görmemeye başlar. Vicdanın, gündelik hayatta karşımıza çıkan çeşitli görünüşleriyle gerçekten de karmaşık bir şey olduğunu yukarıda değişik örneklerde göstermeye çalıştık. Vicdan, değer yargılarının değerlendirilmesi ve belirlenmesi sürecinde çok etkin bir rol almaktadır. Ancak vicdanın mutlak olarak yanılmazlığını iddia etmek tabi ki zordur. Sözgelimi, A. H. Akseki, ‘Ahlâk Dersleri’ adlı eserinde, Sokrates ve Rousseau için, vicdanın fıtri olduğunu söylerken, Kant için ise vicdanın, aklın bir sureti olduğunu bir tecrübe neticesinde oluştuğunu ifade eder. O, vicdan için fıtri’dir derken, onu Allah’ın kalbimize attığı mutlak bir kanunu olarak niteler.8 Diğer taraftan, örneğin, “ıssız bir yolda yürürken, içinde adres de bulunan, önemli miktarda para dolu bir cüzdan bulduk. Tanrıya inanmayan (ateist) biri isek, tanrısal hiçbir kaygımız da yok demektir. O anda toplumun gözünden ve kulağından da uzaktayız. İşte böyle bir durumda çekincemiz, sesine kulak vereceğimiz tek şey ben’imizdir. Burada kendimize olan saygınlığımızın yiteceği kaygısıyla ‘bu davranış bana yakışmaz!’ diyerek parayı sahibine teslim, son derece yetkinleşmiş bir kişiliği ve ahlak bilincini (vicdan) gerektirir.”9 İşte burada davranışımıza yön veren kendi vicdanımızdır. Burada ahlakın bireysel kaynağı noktasında vicdanın bir cevher varlığına ve önemine işaret edilmektedir. Ancak bu vicdanî 6 M. Bilgiz, a. g. e., s. 66. 7 H. Erdem, Ahlak Felsefesi, ss. 87, 98. 8 Ahmet H. Akseki, Ahlak İlmi ve İslam Ahlakı-Ahlak Dersleri, sad., Ali Arslan Aydın, İstanbul, Nur Yay (...truncated)