Ebū’l-Berakāt el-Baġdādī’nin Risāle fī Māhiyyeti’l-Melāl Adlı Eseri: İnceleme, Eleştirel Metin ve Çeviri

Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 57:2 (2016), ss.1-45 DOI: 10.1501/Ilhfak_0000001451 Ebū’l-Berakāt el-Baġdādī’nin Risāle fī Māhiyyeti’l-Melāl Adlı Eseri: İnceleme, Eleştirel Metin ve Çeviri TUNA TUNAGÖZ Çukurova Üniv. İlahiyat Fakültesi Öz Bu çalışma, Ebū’l‐Berakāt el-Baġdādī’ye (ö.547/1152) ait, usanç duygusunun oluşum nedenlerini açıklamayı konu edinen, Risāle fī Māhiyyeti’l-Melāl (Usancın Mahiyeti Hakkında Risale) adlı risaleye dair bir inceleme, risalenin tahkiki ve Türkçe tercümesini içermektedir. İnceleme kısmında, öncelikle, söz konusu risalenin el-Baġdādī’ye aidiyeti, çeşitli delillerle gösterilmekte ve ayrıca risalenin, Büyük Selçuklu Devleti’ne tâbi olarak Yezd’de hüküm süren emir II. Gerşāsb Ferāmerz b. Alī’nin (hs.488-546 sonrası/1095-1151 sonrası) talebiyle kaleme alındığı ve büyük ihtimalle 517-537/1123-1143 yılları arasında telif edildiği tespit edilmektedir. Risalenin mevcut elyazmalarına dair bilgiler verilmekte ve metnin içeriğine yönelik açıklamalar yapılmaktadır. Risale metninin bu çalışmayla ilk defa sunulan tenkidli tahkiki, mevcut dört elyazmasına dayanarak gerçekleştirilmiştir. Makalenin sonunda risalenin Türkçe tercümesi yer almaktadır. Anahtar Kavramlar: Ebū’l‐Berakāt el-Baġdādī, II. Gerşāsb Ferāmerz b. Alī, Kākūyīler, İslam Felsefesi, Psikoloji, Usanç. Abstract Abū al-Barakāt al-Baghdādī’s Risāla fī Māhiyyat al-Malāl: Study, Critical Edition, and Turkish Translation This article is composed of an original study about a treatise in Arabic attributed to Abū alBarakāt al-Baghdādī (d.547/1152), the critical edition of the work, and its translation in Turkish. The treatise is entitled Risāla fī Māhiyyat al-Malāl (Treatise on the Essence of Ennui), which aims to explain the nature of and reasons for feeling ennui. This study first examines and shows the authenticity of the epistle’s attribution to Abū al-Barakāt al-Baghdādī through a variety of evidence, and then shows that treatise was composed upon a request by Gārshāsb II Farāmarz b. Alī (r.488–post 546/1095–post 1151), a ruler of a vassal state in Yazd under the Great Seljuq Empire. It is also shown that the treatise was probably written in a period between 517-537/1123-1143. Providing information about the extant manuscripts of the treatise accompanied by an analysis of its content, this study presents, in the second part, the first critical edition of the text based on these manuscripts, and finally offers a Turkish translation of the text. Keywords: Abū al-Barakāt al-Baghdādī, Garshāsb II Farāmarz b. Alī, Kākūyids, Islamic Philosophy, Psychology, Ennui. 2 Tuna Tunagöz Giriş Ebū’l‐Berakāt Hibetullāh b. Alī b. Melkā el‐Baġdādī (ö.547/1152), tıp, gökbilim, eczacılık, psikoloji, mantık, fizik ve metafizik sahalarında eserler vermiş Yahudi asıllı bir filozoftur. Onun bir düşünür olarak ön plana çıkan özelliği, dinî-felsefî kaynaklara dayanan uzun soluklu bir inceleme sürecinin ardından, felsefeyi felsefe içerisinden eleştirmesi ve özgün bir felsefî sistem inşa etmeye çalışmasıdır. Fakat bu çabası onun İslam düşüncesinde paradigma belirleyen düşünürlerden birisi olmasını sağlayamamıştır. Zira kendisinden sonra yaşayan düşünürlerin bir kısmı, onun eleştirdiği Meşşâî programa sadık kalmış ve model olarak İbn Sīnā’yı (ö.428/1037) ve fikriyatını seçmiş; diğer kısmı da, taslağını es-Suhraverdī’nin (ö.563/1168) çizdiği İşrâkî mecraya kaymıştır. Faḫruddīn er-Rāzī’nin (ö.606/1210) onun eleştirilerinden istifade etmiş olması ise1 felsefî kelamın sonraki temsilcilerinin el-Baġdādī çizgisinde ilerlemesine neden olmamıştır. El-Baġdādī, muhtemelen yukarıda tasvir edilen nedenlerden dolayı, modern İslam felsefesi araştırmalarında da yeterince incelenmiş değildir. Onun, eleştirel metin olarak yayımlanan eserlerinin sayısı da sadece üçtür: Mantık, fizik ve metafizik sahalarına ilişkin görüşlerini ihtiva eden elKitābu’l-Muteber fī’l-Ḥikme (Felsefî Değerlendirmeler Kitabı);2 Meşşâî akıl tasavvurunu tenkit eden Risāle fī’l-Aḳl ve Māhiyyetihi (Akıl ve Mahiyeti Hakkında Risale);3 yıldızların yalnızca geceleri görünmelerinin nedenini araştıran Risāle fī Sebebi Ẓuhūri’l-Kevākib Leylen ve Ḫafāihā Nehāran (Yıldızların Geceleri Görünüp Gündüzleri Görünmemesinin Nedeni Hakkında Risale).4 Filozofun, Tanah’ın “Kôhelet” (Vâiz) bölümüne yaptığı Yahudilik dönemine ait Kitābu’t-Tefsīr (Tefsir Kitabı);5 nefs kavramı üzerine bir inceleme içeren Min Kitāb li-Ebī’l-Berekāt el-Baġdādī fī İlmi’n-Nefs (Ebū’l‐ Berakāt el-Baġdādī’nin Nefs İlmi Hakkındaki Kitabından [Pasajlar]);6 kısa 1 Bkz. Şemsuddīn eş-Şehrazūrī, Nüzhetü’l-Ervâh: Bilgelerin Tarihi ve Özdeyişleri, tah. ve terc. Eşref Altaş (İstanbul: Türkiye Yazma Eserleri Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2016), s.915. 2 Ebū’l‐Berakāt el-Baġdādī, el-Kitābu’l-Muteber fī’l-Ḥikme, [tah. Zeynu’l-Ābidīn el-Mūsevī ve diğerleri], Ḥaydarābād: İdāratu Cemiyyeti Dāirati’l-Maārifi’l-Us̱ māniyye, 1357–8/1938–9. 3 El-Baġdādī, “Un traité d’Abū l-Barakāt al-Baġdādī sur l’intellect: Kitāb Ṣaḥīḥ Adillat al-Naql fī Māhiyyat al-Aql,” tah. Aḥmad al-Ṭayyib, Annales Islamologiques 16 (1980), ss.132-147. 4 El-Baġdādī, “İslam Bilim Tarihinden Bir Sayfa: Risāle fî sebebi zuhûri’l-kevâkib leylen ve hafâihâ nehâran (İnceleme, Tenkitli Metin ve Çeviri)” içinde, tah. Tuna Tunagöz, Dîvân: Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi 20:38 (2015/1), ss.72-77. 5 Oxford, Bodleian Library-Pococke, no.274; St. Petersburg, Rossiyskaya Natsionalnaya Biblioteka, no.1767. Shlomo Pines bu kitabın dört seçme metnini yayımlamıştır: Pines, “Le-Ḥeḳer Peruşo şel Ebū’l‐ Berakāt el-Baġdādī al Sefer Ḳohelet: Arbaah Tekstīm,” Tarbiẕ 33:2 (1963), ss.198-213. 6 Süleymaniye Yazma Eserler Kütüphanesi-Ayasofya, no.4855, vv.104a-109b. AÜİFD 57:2 Ebū’l-Berakāt el-Baġdādī’nin Risāle fī Māhiyyeti’l-Melāl Adlı Eseri 3 zamanda etki gösteren meşhur ilaç terkibi el-Berşeas̱ ā (Hızla İyileştiren);7 bu terkip üzerine açıklamalar yapan Emīnu’l-Ervāh (Ruhların Dayanağı)8 henüz neşredilmemiştir.9 El-Baġdādī’nin, insanda usancın/bıkkınlığın ortaya çıkma nedenlerini inceleyen Risāle fī Māhiyyeti’l-Melāl (Usancın Mahiyeti Hakkında Risale) isimli eseri de yayımlanmış değildi. Bu çalışma, tespit edilebilen tüm elyazmaları üzerinden bu risalenin eleştirel metnini ortaya koymayı ve Türkçeye aktarmayı; bu vesileyle el-Baġdādī külliyatının kayıp bir halkasını gün yüzüne çıkararak İslam düşünce tarihine mütevazı bir katkıda bulunmayı amaçlamaktadır. Makaleye eserin el-Baġdādī’ye aitliğini gösteren kanıtlarla başlanacak; ardından risalenin telif tarihi ve içeriğine yönelik bir inceleme yapılacak; mevcut elyazmaları tanıtılacak ve son olarak tahkik ile tercümeye yer verilecektir. I. Risalenin Ebū’l‐Berakāt el-Baġdādī’ye Aidiyeti Üzerine İran’daki farklı kütüphanelerde toplam dört nüshası bulunan10 Risāle fī Māhiyyeti’l-Melāl’in adı, yakın tarihli bir çalışma hariç, el-Baġdādī ve eserleri hakkında bilgi veren klasik ve modern kaynaklarda yer almamaktadır.11 Her ne kadar el-Baġdādī dışındaki bir yazara bu isimde bir 7 Süleymaniye Yazma (...truncated)