Kilisli Abdullah Efendi’nin Hayatı, Mantık Eserleri ve Kitâbü’l-Mantık fî Tertîbi Akîse Adlı Eseri

Kilisli Abdullah Efendi’nin Hayatı, Mantık Eserleri ve Kitâbü’l-Mantık fî Tertîbi Akîse Adlı Eseri Yrd. Doç. Dr. Halil İMAMOĞLUGİL Atıf / ©- İmamoğlugil, H. (2012). Kilisli Abdullah Efendi’nin Hayatı, Mantık Eserleri ve Kitâbü’lMantık fî Tertîbi Akîse Adlı Eseri, Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12 (1), 43 55. Özet- Bu çalışmada Tanzimat döneminde yaşamış ve mantık ilmine ait eserler vermiş olan Kilisli Abdullah Efendi’nin (m.1825-1885) hayatı ve mantıktaki yeri hakkında bilgi verilmekte, mantık eserleri tanıtılmakta ve kıyasla ilgili telif ettiği “Kitâbu’l-Mantık fî Tertîb-i Akîse” adlı eserinde kıyas konularını nasıl ele aldığı araştırılmaktadır. Anahtar sözcükler- Kilisli Abdullah Efendi, Mantık, Kıyas, Kitâbu’l-Mantık fî Tertîb-i Akîse §§§ Giriş Asıl adı Abdullah bin Abdurrahman el-Hanefi el-Kilîsî olan Abdullah Efendi Tanzimat döneminin önemli âlimlerindendir. Mantık, kelâm, münâzara, nahiv ve kıraat gibi ilimlerde söz sahibi olduğu halde asıl mantık bilimi dalında meşhurdur. Daha çok bu sahada eserler vermiş olduğundan umumiyetle mantıkçı sıfatıyla tanınmaktadır. Bu çalışmanın amacı; onun hayatı ve mantıktaki yeri hakkında kısa bir bilgi vermenin yanısıra mantık eserlerini tanıtmayı ve kıyasla ilgili telif ettiği “Kitâbu’l-Mantık fî Tertîb-i Akîse” adlı eserinde kıyas konularını nasıl ele aldığını incelemektir.  Bu makale, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü’nde “Kilisli Abdullah Efendi’nin Kıyas Anlayışı” adıyla 1999’da yaptığım yüksek lisans tezinden yararlanılarak hazırlanmıştır.  Yıldırım Beyazıt Üni. İnsan ve Toplum Bilimleri Fak. Felsefe Böl., e-posta: Yrd. Doç. Dr. Halil İMAMOĞLUGİL Abdullah Efendi’nin Hayatı Abdullah Efendi h.1241/m.1825 senesinde (o gün) Halep Vilayetine bağlı bir kasaba olan Kilis’te doğmuştur.1 Künyesi “Abdullah b. Abdurrahman el-Kilîsî el-Hanefî”dir.2 Tahsilini “sebeb-i vücûdum ve üstâd-ı ekremim” dediği3 babası Abdurrahman Efendi’den tamamlayarak h.1261/m.1845’de icâzetnâme almıştır. Sülûkünü ise Nakşibendî şeyhlerinden Mevlana Muhammed Can hazretlerinin halîfesi Baytarzâde Hacı Abdullah Şah Sermesti Veli Efendi’den tamamlamıştır. Daha sonra dedelerinin müderrislik yaptığı Kesik Minare Medresesi’nde ders okutmaya başlamıştır. 4 Mantıkçımız, kendisinin Nakşibendî tarikatına mensub bulunduğunu belirtir.5 Mehmet Ali Aynî’nin değerlendirmesine göre, kendi asrında yaşamış mantık müelliflerinin hepsinden üstün olan Abdullah Efendi, ömrünü mantık tedrisatına harcamıştır.6 Bu üstad, sadece teoriden ibaret kalarak hiçbir tatbikat görmeyen mantık teorilerini uygulamaya koymuştur.7 Mantık’ın yalnız Arapça Diline ait olduğuna dair garip fikirleri çürütmeye ve aksini ispata çalışmıştır.8 Kitaplarında bin yıllık misaller yerine yeni misaller ortaya koymuş9 ve dersleri sırasında yapılan kıyasların çoğunu Türkçe ifade ile vermeye çalışmıştır. Böylece kıyas çeşitleriyle ilgili, kitaptan kitaba aktarılarak yıllarca devam eden sınırlı birkaç misal dışında sanki başka konu ve başka misal yokmuş gibi ortaya çıkan yanlış kanaati yıkmış, hangi dilde olursa olsun hiçbir sözün ve hiçbir metnin mantık dışında olamayacağına dair düşüncesini ispat etmiştir.10 Bursalı Mehmet Tahir, Abdullah Efendi ile ilgili şöyle der: “Hemen her yıl İslam beldelerinin her yerinden çoğunluğu icâzetnâme alan kişiler olmak üzere, yüzlerce ilim 1 Bursalı Mehmet Tahir, Osmanlı Müellifleri, C. 1, İstanbul-h.1333, s. 385; Bağdatlı İsmail Paşa, Hediyyetü’l-Ârifîn, Esmâü’l-Müellifîn ve Âsâru’l-Musannifîn, C.1, İstanbul-1951, s. 492. Ömer Rıza Kehhâle, Mu’cemu’l-Müelefîn, C. 6, Şam-h.1378/m.1958, s. 71. 2 Bağdatlı İsmail Paşa, a.g.e., s. 492. 3 Abdullah Efendi, Zübdetü’l-Hâsiyeti’l-Cedîde, h.1290, s. 15. 4 Bursalı Mehmet Tahir, a.g.e., s. 385. Ayrıca bkz. Bağdatlı İsmail Paşa, a.g.e., s. 492. 5 Bkz. Abdullah Efendi, a.g.e., s. 15. 6 M. Ali Aynî, “Türk Mantıkçıları”, Dârü’l-Fünûn İlahiyat Fakültesi Mecmuası, Y. 3, S. 10, 1928, s. 61. 7 Bursalı Mehmet Tahir, a.g.e., s. 385. 8 Bursalı Mehmet Tahir, a.g.e., s. 385; Aynî, a.g.m., s. 61. 9 Aynî, a.g.m., s. 61. 10 Bursalı Mehmet Tahir, a.g.e., s. 385-386. 44 Kilisli Abdullah Efendi ve Eserleri öğrenmek isteyen, derslerine gelirlerdi. Ders okuttuğu sene başında öğrencilerine hiçbir kitaba başvurmağa gerek bırakmaksızın mantığın özetini, en ahmak bir kişinin anlayabileceği bir şekilde anlatır, sonra sırasıyla “Tasavvurât” ve “Tasdikât”ın en gerekli bahislerini, onlara uygun olarak da kelâm ilminde ya ‘Akâid-i Nesefiye Şerhi’ni yahut ‘Celalettin Devvânî’yi, Kıraat-i Aşere ve Seb’a’yı ve bir miktar tefsiri şerif okutur, her sene Recep ayı başlarında icâzetnâme verirdi. Kıraat-i Seb’a ve Aşere üzerinde defalarca Kur’an-ı Azimuşşânı hatmetmiş ve hatmettirmiş, 20’den fazla Ramazan-ı Şerifte hatimle teravih (namazı) kıldırmıştır. Hangi ilmi okutursa okutsun, kitap takip etmeye gerek duymadan kaç saat anlatır ve hitap ederse etsin, bir kelimeyi yahut bir ibareyi anlatır ve açıklarken tekrarlamak gibi noksan ve hatadan uzak bir şahsiyetti”.11 Bursalı Mehmet Tahir’in verdiği bilgiye göre, Abdullah Efendi h.1272/m.1854’de İstanbul’a gelerek Sultan Ambdülmecid Han’a Tasdîkat Haşiyesi’ni takdim etmiş, 100 lira ihsâna nâil olmuştur. Bahsedilen bu hâşiye Padişahın isteğiyle Matbaa-i Amire’de bastırılmıştır. Bundan üç yıl kadar sonra h.1275/m.1857’de vilayet vasıtasıyla Tasavvurât Hâşiyesi’ni takdim etmiş, hayatı boyunca 150 kuruş maaşla taltif olunmuştur. h.1303/m.1885’de vefat eden mantıkçımız, pederinin yanına defnedilmiştir.12 Abdullah Efendi’nin Eserleri Mantık, kelam, münâzara, nahiv ve kıraat ilmine dair eserleri olan Abdullah Efendi, eserlerinin birçoğunu Arapça, bazılarını da Türkçe yazmıştır. Bursalı Mehmet Tahir, Osmanlı Müellifleri’nde Abdullah Efendi’nin on dört eserinin adını zikrederken, Bağdatlı İsmail Paşa ve Ömer Rıza Kehhâle dokuz eserinin adını vermektedir.13 O’nun eserleri ile ilgili en geniş bilgiyi Bursalı Mehmet Tahir’in daha önce bahsi geçen eserinden elde etmekteyiz. Ancak O’nun zikrettiği on dört esere, Milli Kütüphane İbn Sînâ Salonu Yz. A. 4074 numarada kayıtlı olarak bulunan “Kitâbu’l-Mantık fî Tertîb-i Akîse” adlı yazma eserini de ilave etmek gerekir ki, böylece mantıkçımızın eserlerinin sayısı on beşe ulaşır. Mehmet Tahir, Abdullah Efendi’nin eserlerini matbu olan ve matbu olmayan olmak üzere başlıca iki bölümde sıralamış, bunlara ilaveten de yarım kalan bir eserinin adını 11 Bursalı Mehmet Tahir, a.g.e., s. 386. 12 Bursalı Mehmet Tahir, a.g.e., s. 386. 13 Bağdatlı İsmail Paşa, a.g.e., s. 492-493; Ömer Rıza Kehhâle, a.g.e., s. 71-72. 45 Yrd. Doç. Dr. Halil İMAMOĞLUGİL zikretmiştir.14 Buna göre mantıkçımızın matbu eserleri, mantığa ait beş kitap ile münazaraya ait bir kitaptan teşekkül etmektedir. Kelâm, Nahiv ve Kıraat’e dair kitapları ise matbu değildir. Matbu olan mantıkla ilgili eserlerin birçoğu AÜİF Kütüphanesi, Milli Kütüphane, DİB Kütüphanesi, Süleymaniye Kütüphanesi ve Beyazıt Kütüphanesi’nde bulunmaktadır. Matbu olmayan diğer eserlere adı geçen kü (...truncated)