KİNDÎ’NİN İSBÂT-I VÂCİB İÇİN KULLANDIĞI AKLÎ DELİLLERİN MANTIK İLMİ AÇISINDAN DEĞERLENDİRİLMESİ

e-Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi/Journal of Oriental Scientific Research (JOSR) ISSN:1308-9633 Nisan-2018 Cilt:10 Sayı:1 (19)/April-2018 Volume:10 Issue:1 (19) Sayfa:197-229 KİNDÎ’NİN İSBÂT-I VÂCİB İÇİN KULLANDIĞI AKLÎ DELİLLERİN MANTIK İLMİ AÇISINDAN DEĞERLENDİRİLMESİ Halil İMAMOĞLUGİL Öz Düşünce tarihinde hem teoloji hem de felsefenin en temel konularından biri Tanrı’nın varlığının ispatı konusu olmuştur. İslam düşünürleri bu konuyu “isbât-ı vâcib” başlığı altında incelemişlerdir. İslam filozofları ve kelamcıları da Allah inancını dogmatik bir çizgiden uzak tutmak için Allah'ın varlığını akli delillerle ispatlama çabası içinde olmuş ve aklı merkeze koyarak çeşitli deliller sunmuşlardır. Ancak bu konuda temel referansları Kur’an’ın konuyla ilgili delilleri olmuştur. Bu çalışmamızda ilk Arap filozofu olarak kabul edilen Kindî (ö. 252/866)’nin Allah’ın varlığını ispat etme sadedinde kullandığı delilleri mantık ilmi açısından değerlendireceğiz. Bu delilleri şöylece sıralayabiliriz: hudus delili, illet-ma’lul delili, birlik-çokluk veya ilk illet delili, gaye ve nizam delili. Çalışmamızda Kindî’nin eserlerindeki örnekler üzerinden kullanmış olduğu akıl yürütme ilkelerini belirlemeye çalışacağız. Anahtar Kelimeler: İspat, isbat-ı vâcib, delil, istidlâl, akıl yürütme, kıyas, kıyas çeşitleri. A LOGICAL EVALUATION OF AL-KINDI’S RATIONAL DEMONSTRATIONS OF EXISTENCE OF GOD (ISBAT AL-WAJIB) Abstract Proofs of the existence of God have been a prominent scholastic area both for theology and philosophy. Muslim thinkers handled this topic under the title of “Isbat al-Wajib”. Muslim philosophers and theologians had tried to prove the existence of God with rational demonstrations in order to save the belief of God from dogmatism and therefore they presented several proofs focused on rational endeavor. Yet, their basic reference point was the proofs mentioned in the Holy Qur’an. In this study, we will evaluate al-Kindi’s (d. 252/ 866 CE), first philosopher of Arabs, proofs of God in terms of the science of Logic. These proofs can be listed as, proof of generation, cosmological argument, argument from first cause, teleological argument and argument from design. In this study, we will try to reach the principles of reasoning from the examples given in alKindi’s treatises. Keywords: Proof, Isbat al-Wajib, Demonstration, Deduction, Reasoning, Syllogism, Types of Syllogism Makale gönderim tarihi: 24.12.2017, kabul tarihi: 21.02.2018 Doi: 10.26791/sarkiat.370393  Dr., Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi, Felsefe Bölümü 197 Halil İMAMOĞLUGİL Giriş İslam âlimleri, mantıkî deliller ve kıyaslardan hareketle, Allah'ın varlığı hakkında deliller ileri sürerken olmayan bir şeyi keşfetmeye değil, var olan inançlarının rasyonel zeminini ortaya koymaya çalışmışlardır. Bu deliller, genel itibari ile akıl, tecrübe/deneyim, gözlem/müşahede ve mantıki akıl yürütmelerin ön plana çıkarılmasından ibarettir. 1. İSPAT ve İSBAT-I VÂCİB 1.1 İspat Kavramı İspat kelimesi; belirleme, teyit, şahadet, tasdik, kaydetme, doğruluk, asla uygunluk, karar kılma, yerleşme, devam etme vb. anlamlarına gelir. Kimi zaman da “kabul etmek” manasındaki “îcab” kelimesi ile aynı anlamda kullanılır.1 Terim olarak ise; bir gerçeği ortaya koyma sürecindeki son hüküm anlamına gelmektedir.2 İslam filozofları bu meseleyi felsefi bir mesuliyetle açıklayarak kendi felsefi kabiliyetlerini sergilemişlerdir. Allah’ın varlığını ispata çalışan bu delillerin arkasında büyük bir beşeri gayret yatmaktadır. Onlar, insan zihninin düşünce alanında önemli bir seviyeye ulaşmış olduğunun en iyi göstergeleridir. Muhammed Tanci’nin ifadesiyle, “kâinatın ‘varlığı kendinden olan’ (vâcibu’lvucûd) bir idare edicisinin bulunduğu mevzuu insani bir mesele olup her selim aklın idrak edeceği bir husustur. İnsan aklının, bu varlığın ispatı için -birbirinden farklı da olsa- vesileler arayışı, denebilir ki, insanın fıtri özelliklerinden olmuştur. Selim idrak sahibi bir insanın ömrü boyunca Allah’ın varlığını ispat için herhangi bir vesileye başvurmaması çok nadir bir şey olsa gerek.”3 1.2. İsbat-ı Vâcib Konumuz açısından sıkça kullanacağımız “isbât-ı vâcib” terkibi; varlığı kendinden olan ve var oluşunda başkasına muhtaç bulunmayan bir zatı ispatlamak / delillendirmek anlamına gelir.4 İslam âlimlerinin isbât-ı vâcib konusunda kullandıkları delillerin çoğu Kur’an’da mevcuttur. Ortaya koydukları mantıkî şekilleri nasıl olursa olsun, onların kullandıkları bütün deliller, ilham ve gücünü Kur’an’dan almaktadır. Diğer bir ifadeyle onlar, ana unsurları bakımından Kur’an’da mevcut olan isbât-ı vâcib delillerini tercih etmişlerdir. Bizzat Kur’an’ın kendisi; akla, yani tefekkür, teemmül, tedebbür v.s. ye başvurarak Allah’ın varlığına inanmanın makul, inanmamanın ise ancak gaflet, kibir ve inat gibi ârızî bir halden kaynaklandığını öne sürer. Bu nedenle, kelâm ve felsefe yollarıyla Allah’ın varlığını ispat etmeye çalışan ilim ve fikir adamlarının söz konusu yollarla ilgili hareket noktalarını Kur’an ayetlerine dayandırmaları gayet doğal görülmüştür.5 1) İnsanın yaratılışı, onun bir mucize olan vücut yapısı, uzuvlar ve fonksiyonları, vücut sistemine bağlı olarak insana lütfedilen sayısız nimetleri bildiren ayetler. 1 Mutçalı, Serdar, Arapça-Türkçe Sözlük, İstanbul, 2013; Aydın, Mehmet S., Din Felsefesi, İstanbul, 1992, s. 19. 2 Özervarlı, Sait, “İspat”, TDV İA, İstanbul 2000, C. 22, s. 496. 3 Topaloğlu, İslam Kelamcıları ve Filozoflarına Göre Allah'ın Varlığı, Ankara, t.y., s. 5. 4 Topaloğlu, Bekir, …Allah'ın Varlığı, s. 15. 5 Topaloğlu, Allah'ın Varlığı, s. 17; Çubukçu, İbrahim Agah, İslam Filozoflarına Göre Allah’ın Varlığı, Ankara,1987, s. 17, 25-26; Aydın, Din Felsefesi, s. 19, 63. 198 Kindî’nin İsbât-ı Vâcib İçin Kullandığı Aklî Delillerin Mantık İlmi Açısından Değerlendirilmesi 2) Sonsuz bir kudretin eseri olan hayvanların yaratılışı ve insan hizmetine verilişini tasvir eden ayetler. 3) Mükemmel tabiat nizamı içindeki yer küresi, dağlar ve denizler… göklerin ve yerin birbirleriyle uyumlu ve kusursuz yaratılışı, bunların işleyişi, yerin mevsimden mevsime değişik şekillere bürünmesi, yer küresinin hayat taşıması ve insanın barınması için uygun olması, yer küresini koruyan atmosfer, acı ve tatlı suların ve denizlerin bulunuşu… yerde ve gökte bulunan her şeyin insan emrine verilmesini bildiren ayetler. 4) Bütün canlıların mayasını teşkil eden su, suyun müjdecisi ve bulutların sevk ve edicisi olan rüzgâr, ölmüş bulunan toprağın yağmurla dirilerek çeşitli yiyecekler vermesi, insanların büyük ihtiyaçlarını gideren ateş… vb. nin yaratılışını ifade eden ayetler. 5) Ay, güneş ve yıldızların (gezegenlerin) bağlı bulunduğu değişmez nizamı, gündüz’ün insan geçimi ve gecenin de onun uyku ve istirahatı için yaratıldığını, güneşin, ayın ve diğer gezegenlerin bağlı bulunduğu ince kanunları, bunların insanlığa ve bütün canlılara sağladığı faydaları anlatan ayetler. 6) Her türlü eşya naklinde insan emrine amade kılınan gemiler, denizden çıkar (...truncated)