KİNDÎ’DE HULFÎ KIYAS/İMKÂNSIZA İNDİRGEME’NİN KULLANIMI

ÖMER FARUK ERDOĞAN DR. ÖĞR. ÜYESİ DUMLUPINAR ÜNİVERSİTESİ İSLÂMÎ İLİMLER FAK. ÖZ Bu çalışma Kindî’nin âlem ve ona yüklem olanların sonluluğu, varlığa getirilmiş bir şeyin kendi kendisinin sebebi olamayacağı, Gerçek Bir’in hakikatinin ispatı gibi konularda hulfî kıyas/muhale irca yöntemini nasıl ve ne boyutta kullandığını ele almaktadır. Kindî, yaşadığı dönemin bir gereği olarak felsefe elbisesi ile dini müdafaa etme ihtiyacı hissetmiş, bunu da fizik, mantık ve matematikten yola çıkarak metafiziğe ulaşmak şeklinde özetlenebilecek bir hareket alanı ile gerçekleştirmiştir. Bu bağlamda Kindî’nin bu yöntemi, görünenin bilgisinden görünmeyenin bilgisine ulaşmayı hedeflediği gibi, var olanın bilgisinden hareketle varlığa getirenin hakikatini idrak etmeyi de göstermektedir. Bu bakımdan Kindî için en nihai gaye Hakiki/Gerçek Bir olarak tanımladığı Allah’a ve O’nun bilgisine ulaşmaktır. Bu konuda en kesin bilgi kaynağı vahiydir. Felsefe, vahyin bilgisini izah edebildiği sürece dinin yol arkadaşı ve onun yardımcısıdır. Anahtar Kelimeler: Kindî, Hulfî Kıyas, Âlem, Sonsuzluk, Gerçek Bir. bility reduction method in order to prove the reality of the Uni ue Creator. Al-Kindî felt the need to defend the religion with the discipline of philosophy as a necessity for the period he lived, and this was accomplished by a method that can be summarized as metaphysics from physics, logic and mathematics. In this conte t, this method of al-Kindî shows the aims to reach the knowledge of the invisible from the knowledge of the visible, as well as the realization of the reality of the Creator from the knowledge of the e istence. In this respect, the ultimate goal for al-Kindî is to reach the knowledge of God and of Him whom he has defined as the Uni ue Creator. The most accurate source of information in this regard is the holy words of Allah. Philosophy is a companion of religion and his deputy, as long as it can e plain knowledge of the inspiration/the holy words of God. Key words: al-Kindî, Impossibility Reduction, Universe, Infinity, Uni ue Creator. 2018 · SAYI:2 · SAYFA 223-252 KİNDÎ’DE HULFÎ KIYAS/ ABSTRACT İMKÂNSIZA İNDİRGEME’NİN This study e amines how e plains how the universe and whoever KULLANIMI al-Kindî in it have a limited e isand what is made USE OF IMPOSSIBILITY tence, to e ist cannot be the of itself, and how REDUCTION IN AL- KINDÎ cause he employs the impossi- 224 DİYANET İLMÎ DERGİ · CİLT: 54 · SAYI: 2 · NİSAN-MAYIS-HAZİRAN 2018 Giriș lk İslâm filozofu künyeli Ebû Yûsuf Ya‘k b b. İshâk el-Kindî (ö. 252/866 ), yaşadığı dönemin karmaşası içinde birçok sorunun çözümüyle ilgilenmiş, yer yer Mu‘tezili olmakla suçlanmış, varlıklı bir hayatın sürgünle biten bir döneminin neticesinde birbirinden farklı konularda yaptığı çalışmalarla özgün bir düşünce sistemi kurabilmiş ender bir şahsiyettir. Kindî’yi Mu‘tezile’ye ait görüşlerden, daha doğrusu topyekûn bir kelâmî sistemden ayıran temel fark, onun düşünce sistematiğinde burhânın cedelin yerine tercih edilmesidir.1 Kindî hulfî kıyas/imkânsıza indirgemeyi, mantık ilminde beş sanatın en geçerlisi olan burhâna ulaşmada bir yöntem olarak kullanmaktadır. O, özellikle İlk Felsefe Üzerine adlı eserinde âlemin sonsuzluğunun imkansızlığını, bir şeyin varlık sebebinin kendisi olamayacağı ve Gerçek Bir’in mecazî birlerden soyutlanması gibi meseleleri mantık, matematik2 ve metafizik deliller kullanarak ispatlamaya çalışmıştır. Kindî’nin felsefesinde metafizik önemli olmakla birlikte o, metafizik kavramları ve problemleri açıklamada ve çözmede, fizik kavramları ve daha çok da matematiksel ispat yöntemlerini kullanmıştır.3 Kindî, âlemin sonsuzluğunun imkânsızlığı meselesinde de, buradan hareket etmiş ve burhânî deliller olduğunu iddia ettiği bazı aksi- I Fazlur Rahman bu farkı Mu‘tezile’nin kelâmî meselelerle sınırlı bir perspektif çizmesinin yanında, özgür irade sorunuyla felsefî bir bakış açısıyla ilgilenmediklerine bağlamaktadır. Fazlur Rahman, İslâm Felsefesi ve Problemleri, çev. Ömer Ali Yıldırım ve Mehmet Ata Az (Ankara: Otto Yayınları, 2015), 61. 2 Kindî matematik ilmi ile sayı, harmoni, geometri ve astronomi ilimlerini kasteder; bunların başı sayı ilmi yani aritmetiktir. Çünkü eğer sayı olmasaydı hiçbir şey olmazdı. Macit Fahri, İslâm Felsefesi Tarihi, çev. Kasım Turhan (Ankara: Birleşik Yayınları, 2000), 130. 3 Mehmet Bayrakdar, İslâm Felsefesine Giriş (Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2001), 162-163. 1 KİNDÎ’DE HULFÎ KIYAS/İMKÂNSIZA İNDİRGEME’NİN KULLANIMI yomlar yazmış/aktarmıştır. Bu aksiyomların ne kadar tutarlı ve geçerli olduğu tartışması bir tarafa, asıl odaklanılması gereken şey, onun din-felsefe uzlaşı bağlamında, dinin inanç ilkelerine mantık ve matematik temelinden hareketle metafizik bir ispat getirme konusunda ortaya koyduğu gayrettir. Kindî’nin böyle bir yönteme başvurmasında bazı etkenler ve gayeler vardır. Bir kere Kindî, metafiziğe bir geçiş olarak gördüğü tabiat bilimleri ve matematikle uğraşmış bir filozoftur. Bu ilimlerde tecrübe ve deneye önem vermiştir. Kindî’yi bu tür bir yöntem kullanmaya iten başka bir etken ise şüphesiz Kur’ân-ı Kerim’dir. Çünkü Kur’ân insanları, Allah’ın varlığı ve birliğini anlamaları için, çoğu kez anlaşılmayan metafizik düşüncelerle uğraşmaktan ziyade fizik âlemin unsurları üzerinden hakikati anlamaya davet etmektedir.4 Kindî bu uğraşısı ile sadece kendi dönemine ait düşünce sisteminde değil, kendinden sonra düşünce üreten İslâm filozoflarının üzerinde de önemli bir tesir bırakmıştır. Kindî için böyle bir çerçeve çizdikten sonra onun hulfî kıyas yöntemiyle irdelediği meselelerde ne kadar gayretli olduğunu makalenin seyri dâhilinde tartışmaya geçebiliriz. A. Hulfî Kıyas mk nsıza ndirgeme Y ntemi ve Kindî de Kullanımı Hulfî kıyas, muhâle/abese irca5 kapsamında kabul edilen ya da imkânsıza indirgemek olarak da isimlendirilen önemli bir çürütme yöntemidir.6 Bu yöntem, iki önermeden birinin doğruluğunu, diğerinin yanlışlığının kanıtBayrakdar, İslâm Felsefesine Giriş, 163. Abese irca Reductio absurdum yöntemi, Hulfî kıyas açısından öncüllerin ve sonucun akıl için saçma görülmesiyle ilgilidir. Özellikle, Ortaçağ Batı felsefesinde Tertillianus’un “inanıyorum, o halde saçmadır” ifadesi ile şöhret bulan, temel tartışma metotlarından birisini oluşturmaktadır. Hulfî kıyas aslında tam da bu durumun tersini yani insan aklının saçmalığı kabullenememesini ispatlar. Hulfî kıyasta kanıtlanmak istenen iddia, argümanın dayandığı çelişik önermelerin yanlış olması zorunluluğudur. Reductio absurdumda da yanlış sonucun sadece yanlışlığı değil, ayrıca saçmalığı da vurgulanmaktadır. Mantık açısından saçmalığa indirgenenin doğru olarak kabule zorlanması problem oluşturur. Saçma bir önerme ya da kıyasın çelişiği gölge gibi asıla işaret eder haldedir. Hulfî kıyas da amaç yanlışlama ile doğru sonuca ulaşmak olduğundan, onunla ulaşılan sonucun doğru kabul edilemez oluşuyla, onun da çelişiği olan diğer önermenin doğruluğu ortaya çıkar. Böylece, bunun bilgi doğruluğu, tutarlılığı, geçerliliği ve gerçekliği ispa (...truncated)