Ebû’l-Berakât el-Bağdâdî Üzerine Çalışmalar: Bir Kaynakça Denemesi

Ebû’l-Berakât el-Bağdâdî Üzerine Çalışmalar: Bir Kaynakça Denemesi Yrd. Doç. Dr. Tuna TUNAGÖZ Atıf / ©- Tunagöz, T. (2017). Ebû’l-Berakât el-Bağdâdî Üzerine Çalışmalar: Bir Kaynakça Denemesi, Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 17 (1), 187-225. Öz- Bu makalede, İslâm felsefesi tarihinin önemli temsilcilerinden birisi olan Ebû’l-Berakât el-Bağdâdî (ö. 547/1152) üzerine yapılan akademik çalışmalar hakkında bir kaynakça oluşturulmuştur. Çalışmada, öncelikle Bağdâdî’nin ilmî kişiliği hakkında bilgi verilmiş, ardından kaynakçanın yöntemi açıklanmıştır. Bunları takiben, Bağdâdî’nin kendi eserlerinin yazmaları, neşirleri ve çevirileri; filozofun hayatı ve eserleri hakkında bilgi veren klasik ve muasır kaynaklar; onun hakkında yayımlanmış kitap, kitap bölümü, makale ve ansiklopedi maddesi, bildiri düzeyinde eserler listelenmiştir. Çalışma, değerlendirme ve sonuç bölümü ile tamamlanmıştır. Bağdâdî hakkında yapılan çalışmaların son zamanlarda hız kazandığı ve onun fizik, metafizik teorileri ile felsefesindeki eleştirelliğe odaklanmış olduğu çalışmanın temel bulguları arasındadır. Bununla birlikte, filozofun bazı eserlerinin henüz neşredilmediği ve onun düşünce dünyasındaki meselelerin önemli bir kısmının henüz incelenmediği görülmektedir. Yine, Bağdâdî’nin fikrî kaynakları ve etkileri araştırmacıların ilgisini beklemektedir. Anahtar sözcükler- Ebû’l-Berakât el-Bağdâdî, kaynakça, İslâm Felsefesi Tarihi, İslâm Bilim Tarihi, İslâm Tıp Tarihi §§§ Makalenin geliş tarihi: 22.05.2017; Yayına kabul tarihi: 19.06.2017  Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi İslam Felsefesi Anabilim Dalı, e-posta: . Bu çalışma, Çukurova Üniversitesi BAP Koordinasyon Birimi tarafından desteklenen 8485 numaralı Bireysel Araştırma Projesi kapsamında hazırlanmıştır. 188 | Tuna Tunagöz Giriş Ebû’l‐Berakât Hibetullâh b. ʿAlî b. Melkâ el‐Bağdâdî (ö. 547/1152), metafizik, mantık, fizik, psikoloji, tıp, gökbilim ve eczacılık sahalarında eserler vermiş bir filozoftur. Bağdâdî ile aynı dönemde yaşayan ilahiyat âlimi ve tarihçi Ẓahîru’d-Dîn el-Beyhaḳî (ö. 565/1169), bazılarının onu Aristoteles’e (ö. m.ö. 384) denk bir filozof olarak değerlendirdiğini aktarır. 1 Bu değerlendirmenin mübalağalı olduğu söylenebilir; fakat Bağdâdî’nin yaygın biçimde “Evḥadu’zZamân” (Çağın Eşsizi) lakabıyla anılmış olması 2 döneminde kazandığı ilmî saygınlığın açık bir ifadesidir. Filozof, şöhretini öncelikli olarak tıptaki uzmanlığına borçludur. Klasik dönem kültür tarihçisi Ḳıfṭî (ö. 646/1248), çağdaşı tabiplerin çeşitli meseleleri ona sorduğu ve onun verdiği cevaplardan oluşan notların elden ele dolaştığı bilgisini vermektedir.3 Kayıp durumdaki İḫtiṣâru’t-Teşrîḥ (Anatomi Özeti) ve elAḳrâbâẕîn (İlaç Formülleri Kitapçığı) ile günümüze ulaşan Berşeʿas̱â (Hızla İyileştiren Formül) ve Emînu’l-Ervâḥ (Ruhların Dayanağı) onun tıp sahasındaki eserleridir. Yetkin bir tabip olmakla birlikte, Bağdâdî adını daha çok Meşşâî felsefeye yönelttiği eleştiriler ve özgün bir felsefî sistem kurma teşebbüsüyle duyurmuştur. Ḳıfṭî onun mantık, fizik ve ilahiyat bahislerinden oluşan başeseri elKitâbu’l-Muʿteber fî’l-Ḥikme’yi (Felsefî Değerlendirmeler Kitabı), “bu devirde bu sahada yazılmış en güzel eser”4 olarak nitelemektedir. Yine onun Risâle fî’l-ʿAḳl ve Mâhiyyetih (Akıl ve Mahiyeti Hakkında Risale) isimli eseri, Meşşâîlere alternatif bir akıl anlayışı teklif etmektedir. Sadece bazı parçalarına sahip olduğumuz Kitâbu’n-Nefs (Nefs Kitabı) ise özgün nefs kuramının ilk adımlarını temsil etmektedir. Filozofun ayrıca Risâle fî Mâhiyyeti’l-Melâl (Usancın Mahiyeti Hakkında Risale) isimli psikoloji sahasında ve Risâle fî Sebebi Ẓuhûri’l-Kevâkib Leylen ve Ḫafâʾihâ Nehâran (Yıldızların Yalnızca Geceleri Görülüp Gündüzleri Görülmemesi Hakkında Risale) isimli gökbilim sahasında bir eseri mevcuttur. Bağımsız filozof Ebû’l‐Berakât el‐Bağdâdî’nin İslâm düşünce tarihinin başat temsilcilerinden birisi olduğu söylenemez. Fakat özellikle yaşadığı dö- 1 Beyhaḳî, Tetimmetu Ṣıvâni’l-Ḥikme, s. 152. Dipnotlardaki eserlerin künyeleri çalışma içindeki listelerde yer almaktadır. 2 İbn Ebî Uṣaybiʿa, ʿUyûnu’l-Enbâʾ, s. 349. 3 Ḳıfṭî, İḫbâru’l-ʿUlemâʾ, s. 226. 4 Ḳıfṭî, İḫbâru’l-ʿUlemâʾ, s. 224. ÇÜİFD, 2017, cilt: 17, sayı: 1, ss. 187-225 Ebû’l-Berakât el-Bağdâdî Üzerine Çalışmalar | 189 nemde egemen felsefî sistem olan Yeni Eflatuncu Aristoculuğa yönelttiği tenkitler bağlamında kendisinden sonraki pek çok düşünüre etki etmiştir: Felsefî kelâmın en büyük temsilcilerinden birisi olan Faḫru’d-Dîn erRâzî (ö. 606/1210), Bağdâdî’den, kelâmî değerler dizisine yaklaştığı tabiat, nefs ve ilahiyat bahislerinde oldukça faydalanmıştır. İşrâkî filozof Şehrazûrî (ö. 687/1288 sonrası), onun filozoflara yönelttiği eleştirilerin çoğunluğunu Bağdâdî kanalından elde ettiğini ifade etmektedir. 5 Çok yönlü âlim ve felsefe eleştirmeni İbn Teymiyye (ö. 728/1328), Bağdâdî’yi Meşşâî düşünceyi taklit etmeyen ve nübüvvet ışığıyla aydınlanan bir düşünür olarak takdim etmiştir. İbn Teymiyye, Bağdâdî’nin, ilâhî sıfatlar, zat-sıfat ilişkisi, Allah’ın tikelleri bilmesi gibi meselelerdeki yorumlarını saygı ve takdirle anmış ve yer yer onun düşüncelerinden istifade etmiştir. 6 Bu düşünürlerin dışında İşrâkî felsefenin kurucusu Suhraverdî (ö. 587/1191), onun takipçisi ve şârihi Şehrazûrî (ö. 687/1288 sonrası), Ekberî mutasavvıf ve filozof Dâvûd el-Ḳayṣerî (ö. 751/1350), muhakkik felsefî kelâmcılar ʿAḍudu’d-Dîn el-Îcî (ö. 756/1355), Seyyid Şerîf el-Curcânî (ö. 816/1413) ve Celâlu’d-Dîn ed-Devvânî (ö. 908/1502) Bağdâdî’nin düşüncelerinden yararlanmışlardır.7 Bağdâdî’nin fikirleri, ayrıca Ortaçağ Yahudi filozofları Abraham bar Ḥiyya (ö. ykl. 1136), İbn Kemmûne (ö. 683/1284)8, Gersonides (ö. 1344) ve Ḥasday Kreskas (ö. ykl. 1411) ile Ortaçağ Hristiyan filozofları Johannes Buridanus (ö. 1358’ten sonra) ve Saksonyalı Albertus’ta (ö. 1390) yankı bulmuştur.9 Bu makale, yukarıda ilmî kişiliği tasvir edilen Ebû’l‐Berakât elBağdâdî’nin eserleri ve onun düşünce sistemi üzerine yapılan çalışmalara dair bir kaynakça niteliğindedir. Çalışmanın hedefi, Bağdâdî üzerine inceleme yapacak bir araştırmacıya hangi yayınlarla ilgilenmesi ve hangi araştırma konularına yönelmesi gerektiği hususunda rehberlik yapmaktır. Çalışma, Bağdâdî ile ilgili yapılmış tüm eserleri eksiksiz biçimde tespit ettiği iddiasında de5 Şehrazûrî, Bilgelerin Tarihi ve Özdeyişleri, s. 915. 6 Çağrıcı, “Ebü’l-Berekât el-Bağdâdî”, s. 307-308. 7 Çağrıcı, “Ebü’l-Berekât el-Bağdâdî”, s. 307. 8 Langermann, “Al-Baghdadi, Abu ’l-Barakat (fl. c.1200-50)”, s. 637-638. 9 [Roth], “Hibat Allah”, s. 462; Pines, “Studies in Abu’l-Barakāt Al-Baghdādī’s Poetics and Metaphysics”, s. 169-170. Bağdâdî’nin hayatı, eserleri ve etkisi hakkında ayrıntılı bilgi için bkz. Tunagöz, Ebü’l-Berekât el-Bağdâdî Felsefesinde Tanrı, s. 2455. ÇÜİFD, 2017, cilt: 17, sayı: 1, ss. 187-225 190 | Tuna Tunagöz ğildir. Lakin bu hedefe yaklaşabilmek için elden geldiğince gayret göstermiş durumdadır. Çalışmada öncelikle Bağdâdî’nin eserlerinin yazmaları listelenmiştir. (...truncated)