Makāsidu’l-Elhân’daki Organolojiye Dair Bilgiler

Makāsidu’l-Elhân’daki Organolojiye Dair Bilgiler* Öğr. Gör. Dr. Cemal KARABAŞOĞLU∗∗ Atıf / ©- Karabaşoğlu, C. (2011). Makāsidu’l-Elhân’daki Organolojiye Dair Bilgiler, Çukurova Üniversitesi Đlahiyat Fakültesi Dergisi, 11 (2), 193-215. Özet- Müzik enstrümanlarını inceleyen organoloji, çalgıların tarihlerini, farklı kültürlerce kullanılan çalgı çeşitlerini, enstrümanlardan müzikal sesin çıkışının teknik yönden incelenmesini, enstrümanların yapılış hususiyetlerini ve sınıflandırılmasını kapsamaktadır. Abdülkâdir elMerâgî’nin eserleri ve özellikle organoloji bilgileri içeren Makāsidu’l-elhân adlı eseri, 15. yüzyılın erken döneminde Türk mûsikîsi nazariyatına dair telif edilen eserler arasında oldukça önemli bir yer tutar. Bu eserinde Merâgî, en mükemmel mûsikî aletinin insan gırtlağı olduğunu ve insan seslerinin tonlarına göre kırk farklı isimle sınıflandırıldığını açıklamaktadır. Đnsanlar tarafından icat edilen enstrümanların sınıflandırılmasını yaparken Orta Asya, Arabistan, Çin, Hindistan ve Avrupa gibi farklı coğrafyalarda kullanılan çalgıları, yapılarına ve çalınış şekillerine göre “Telli enstrümanlar”, “Nefesli enstrümanlar” ve “Kâseler, taslar, levhalar” olmak üzere üç gruba ayırmaktadır. Müellif üç grupta sınıflandırdığı bu enstrümanların akort tarzlarını telli enstrümanlar üzerinde göstermekte ve teller üzerinde notaların çıkış noktalarını şekillerle açıklamaktadır. Bunlarla birlikte Merâgî’nin bu eseri enstrümanların menşeine ve mucitlerine dair mitolojik bilgiler de içermektedir. Anahtar sözcükler- Türk Mûsikîsi, Enstrümanlar, Akort, Makāsidu’l-elhân, Abdülkâdir elMerâgî. §§§ * Bu makalede “Abdülkâdir-i Merâgî’nin Makāsidu’l-elhân Adlı Eseri” isimli doktora tezimizden faydalanılmış ve konu genişletilerek hazırlanmıştır. ∗∗ Sakarya Üni. Đlahiyat Fakültesi Türk Din Mûsikisi Anabilim Dalı, e-posta: Öğr. Gör. Dr. Cemal KARABAŞOĞLU Giriş Abdülkâdir-i Merâgî’nin (ö. 1435) telif ettiği Makāsidu’l-elhân adlı eserin Türk Mûsikîsi nazariyatı bakımından önemli bir yeri vardır. Nazari mûsikî bilgileri yanında Merâgî bu eserinde, Orta Asya halklarıyla Arapların, Çinlilerin, Hintlilerin ve Frenklerin kullandıkları çalgıları bilimsel anlamda sınıflandırmakta, bu çalgıların yapılarına, teknik özelliklerine ve akort hususiyetlerine dâir bilgiler vermektedir. Ayrıca bir dönem kullanılıp sonradan terk edilmiş çalgılar hakkında malumatlar aktarmaktadır. Mûsikî nazariyatına vukûfiyeti ve icrâ alanındaki mahâreti sayesinde döneminin en büyük formu olarak kabul edilen nevbetleri oluşturan “kavl”, “gazel”, “terâne” ve “furudaşt” bölümlerine “müstezâd” isimli yeni bir bölüm ilave ederek bu forma “ Nevbet-i müretteb ” tarzını kazandırmıştır.1 Bestelenmesi hayli zaman ve ustalık gerektiren bu formda 29 Şaban 778 ( 11 Ocak 1377 ) senesinde ramazan ayı boyunca her gün bir eser bestelemiştir.2 Đhdas ettiği fevkalade îkâ‘ dâireleri3 ile eserlerinde yer verdiği ebced notalı melodik örnekler4 döneminin mûsikî tavrını yansıtması yanında onun amelî mûsikîdeki istidadını da göstermektedir. Bunların yanı sıra Merâğî, Makāsidu’l-elhân adlı eserinde seleflerinin telif ettikleri nazariyat kitaplarının sistematiğinden farklı olarak önemli organolojik bilgilere yer vermekte5ve kırkı aşkın enstrümanı yapılarıyla detaylı bir şekilde anlatarak sınıflandırmaktadır. 6 Bu sayede biz, o dönemden zamanımıza kadar kullanılagelen veya unutulan birçok sazın yapısı ve akort tarzı hakkında bilgi sahibi olabilmekteyiz. Kendi icat ettiği enstrümanların hususiyetleri yanında günümüzde yakın ve orta doğuda gayet iyi bilinen tanbur ve ud gibi müzik âletlerinin yapısal ölçülerini ayrıntılı olarak vermiştir.7 Bu makalede Makāsidu’l-elhân bağlamında müzikal 1 2 3 4 5 6 7 194 Abdülkâdir-i Merâğî, Makāsidu’l-elhân, Nuriosmaniye Ktp., no. 3656, vr. 86a; Henry George Farmer, A History of Arabian Music, s. 199-200.; Nuri Özcan, “Abdülkâdir-i Merâgî”, DĐA, c. 1, s.242. Makāsidu’l-elhân, Nuriosmaniye Ktp., no. 3656, vr. 86a. Owen Wright, “Middle Eastern Song-Text Collection”, Early Music, Vol. 24, no. 3, s. 462. Owen Wright, “ Two Fifteenth-Century Example of Notation”, Bulletin of School of Oriental and African Studies of London, Vol. 57., s. 477. Makāsidu’l-elhân, Nuriosmaniye Ktp., no. 3656, vr. 100a. Henry George Farmer, “Abdalqadir ibn Gaibi on Instruments of Music”, Oriens, s. 242.; Nuri Özcan, “Makāsidu’l-elhân”, DĐA, c. 27, s. 421.; Bununla birlikte 14. yüzyılda yazılan Kenzü’t-tuhaf’ta sadece dokuz civarında enstrüman tanımlandığını belirtmemiz gerekir. (Zeynep Yıldız, Hasan Kâşânî’nin Kenzü’t-tuhaf Adlı Eseri¸ Marmara Üniversitesi SBE (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi), Đstanbul 2011.) Henry George Farmer, “Abdalqadir ibn Gaibi on Instruments of Music”, Oriens, s. 243.; Henry George Farmer , “Abdülkadir Đbn Gaybî’nin Çalgılar Üzerine Görüşleri” (çev. Ekrem Memiş), Mûsikî Mecmuası, sy. 53, s. 12. Makāsidu’l-Elhân’daki Organolojiye Dair Bilgiler sesin oluşumu, enstrümanların akort edilme tarzları, çalınma şekilleri ve yapısal özelliklerine göre sınıflandırılmaları konularında Merâgî’nin düşüncelerinin ortaya konulması hedeflenmiştir. I. Müzikal Sesin Oluşumu Ses ve mûsikînin ortaya çıkışını ilâhi bir boyuta dayandıran Merâgî mûsikînin varolma nedenini, Cenâb-ı Hakk’ın varlığının bir zorunluluğu olarak açıklamaktadır. O’nun varlığının bir yansıması olarak dünyaya gelen her bir varlık, Cenâb-ı Hakk’ın “Ol!” emrinin nağmesini işiterek fazilet ve güzellik yolunda varlık elbisesini giyer. Doğan her varlık da ancak bu işitmenin titremesiyle mutluluk bulur.8 O’nun varlığı, sesleri en güzel lahinlerle ve nağmelerle süsleyip insanlara lütfetmiştir. Đnsanoğlunun fıtratına edvâr ma‘rifetini yerleştirerek edvârın bekâsıyla sesini bâkî kılmıştır.9 Bir kimse selim bir tabiat sahibi değil ise mûsikîyi inceleyemez ve mûsikîde muvaffak olamaz. 10 Çünkü mûsikînin irdelenmesi ve uygulanması, selim bir tabîat sahibi olmayı gerektirir. Cenâb-ı Hak, insanoğlunun rûhunu mûsikîye meyilli olarak yaratmıştır. Bu yüzden rûhlar, udu ve mızrâbı dinlediklerinde ona meylederler. Zira mızrâbın vuruşuyla kalbin atışı, telin titremesiyle ortaya çıkan nağmeyle de insanın sesi buluşmuş olur.11 “Bu, Allah’ın lütfudur. Onu dilediğine verir. Allah büyük lütuf sahibidir.”12 âyeti mucibince Cenâb-ı Allah bazı kişilerin, anlaşılması zevk ve vicdan ile olan bu ilimdeki isti‘dâdını ve kabiliyetini arttırmıştır. 13 Đlk mûsikî icrâsının ise fıtratın bir gereği olarak ortaya çıktığını şu şekilde delillendirmiştir: “Yaratanın emriyle Rûh, Hz. Âdem’in bedenine girdiğinde, nabzı harekete geçmiş ve bundan sonra ses, insanoğlunun bir parçası olmuştur. O anda Hz. Adem’in, 8 9 10 11 12 13 Makāsidu’l-elhân, Nuriosmaniye Ktp., no. 3656, vr. 1b; Topkapı Sarayı Müzesi Ktp., Revân, no. 1726, vr. 2b; Takî Bîniş, Makâsidu’l-elhân , s. 4. Cenâb-ı Hak, gırtlaktan çıkan “ ses ” ve kalbin atışındaki “ ritim ” ile insanın fıtratına mûsikînin en önemli iki unsurunu yerleştirmiştir. Kalbin ritmindeki devir ile nefesteki devirler de sürecek ve insanın sesi devam edecekti (...truncated)