TÜRKİYE'DE FİNANSAL SERBESTLEŞMENİN TARİHSEL GELİŞİMİ

Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi – Sayı 38 – Ekim 2013 TÜRKİYE’DE FİNANSAL SERBESTLEŞMENİN TARİHSEL GELİŞİMİ Burcu KILINÇ SAVRUL Dr. ,Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Biga İ.İ.B.Fakültesi, İktisat Bölümü Halil ÖZEKİCİOĞLU Dr. ,Cumhuriyet Üniversitesi İ.İ.B.Fakültesi, Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileri Bölümü, e-posta: Hasan Alp ÖZEL Dr. ,Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Biga İ.İ.B.Fakültesi, İktisat Bölümü ÖZET: Finansal serbestleşme ile finans piyasalarını ayıran sınırlar yok olmakta, ulusal ekonomi uluslararası sermaye akımlarına açılmaktadır. Türkiye’de 1980’den önce çeşitli vesilelerle yabancı sermayenin önemi vurgulanmışsa da, uygulanan politikaların yabancı sermaye önünde önemli engeller oluşturduğu görülmektedir. Türkiye 1980’de önemli bir ekonomi politikası değişikliği yaşanmıştır. 1980’den itibaren ticari serbestleşme politikaları uygulayan Türkiye’de, 1980-1989 döneminde reel sektör öncelikli, ihracatı arttırmaya yönelik politikalara öncelik verilmiştir. Bu kapsamda 1980’den itibaren finansal baskı politikalarının da çeşitli dönemlerde yapılan düzenlemelerle gevşetildiği görülmektedir. 11 Ağustos 1989’da çıkarılan 32 Sayılı Kararname ile finansal baskı ve finansal engellemelere yönelik uygulamalar terk edilerek finansal serbestleşme sağlanmıştır. Bu çalışmada, Türkiye ekonomisinde finansal serbestleşmeye yönelik politikalar tarihsel süreç içerisinde ele alınmış, uygulanan finansal serbestleşme politikalarının makroekonomik değişkenlere etkisi incelenmiştir. Anahtar Kelimeler: Küreselleşme, Finansal Serbestleşe, Türkiye Ekonomisi HISTORICAL DEVELOPMENT OF FINANCIAL LIBERALIZATION IN TURKEY ABSTRACT: The boundaries that separate financial markets disappear along with financial liberalization and the national economy opens to international capital flows. Although the importance of foreign capital was highlighted in Turkey on several occasions before 1980, it is seen that the policies implemented were the major obstacles for foreign investment. In 1980, Turkey has experienced a significant change in economic policy. Priority is given to policies aimed at private sector and prioritizing increasing exports during 1980-1989 in Turkey which implemented trade liberalization policies since 1980. In this context, it is seen that financial repression policies has been relaxed with the arrangements made at various times since 1980. The applications directed to financial repression and a financial obstacle was abandoned by Decree No. 32 issued on August 11th 1989 and financial liberalization has been obtained. In this study, the financial liberalization policies in Turkish economy have been discussed in the historical process and the effect of financial liberalization policies on macroeconomic variables has been investigated. Keywords: Globalization, Financial Liberalization, Turkish Economy. GİRİŞ Finansal serbestleşme, günümüzde sıklıkla kullanılan ekonomik küreselleşme kavramının önemli bir temelini oluşturmaktadır. Finansal serbestleşme ile birlikte finans piyasalarını ayıran sınırlar ortadan kalkmaktadır. Finansal serbestleşmenin temelinde tasarrufların verimliliğinin düşük olduğu yerden, yüksek olduğu yere yönelerek ekonomik büyümeyi desteklemesi görüşü bulunmaktadır. Türkiye ekonomisinde, özellikle kuruluş yıllarında yabancı sermayeye karşı kuşkucu yaklaşılmışsa da, yabancı sermayenin Türk sermayesinin yetersiz kaldığı alanlar için kullanılması gereğine dikkat çekilmiştir. Dünya Ekonomik Buhranı’nın ve II. Dünya Savaşı’nın etkisiyle Türkiye’de, diğer ülkeler gibi korumacı ekonomi politikalarına yönelinmiş, yabancı sermayeye ilişkin sıkı demetimler uygulanmıştır. 1980’den önce doğrudan yabancı sermaye 227 Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi – Sayı 38 – Ekim 2013 yatırımlarını özendirecek çeşitli düzenlemeler yapılmışsa da bu dönemde finansal serbestleşmeye yönelik adımlar atılmamıştır. 1980’den itibaren uygulanan ticari serbestleşme politikaları paralelinde finansal baskı politikaları bir miktar azaltılmıştır. 1980’den itibaren yabancı sermayeye yönelik çeşitli kanunların çıkarılmasının yanında, kurumsal alt yapının oluşturulmasına yönelik çeşitli adımlarında atıldığı görülmektedir. 1989’da ise finansal kısıtlamalar kaldırılarak, Türkiye ekonomisi uluslararası ekonomiye uyum sağlama yönünde önemli bir adım atmıştır. FİNANSAL SERBESTLEŞMENİN KAVRAMSAL VE TEORİK ÇERÇEVESİ Finansal serbestleşmeyi, sermaye hesabının serbestleştirilmesi, mali baskı politikalarının ve yabancı yatırımcılara yönelik sınırlamaların kaldırılması olarak tanımlamak mümkündür (Galindo vd, 2002: 2). Faiz oranına, piyasada oluşan denge faiz oranının altında bir tavan belirlenmesi mali baskı olarak tanımlanmaktadır. Baskı altında tutulan faiz oranlarının değişen ekonomik koşullara ayak uyduramaması yeni finansal araçların gelişmesi ve finansal kaynak birikimini olumsuz yönde etkilemektedir (Eser, 1993: 85). Sermaye kontrolü, sermaye hareketlerini sınırlamak veya yönlendirmek olarak ortaya çıkan politikalardan oluşmaktadır. Bu kontroller, vergiler, fiyat ya da miktar kontrolleri olabileceği gibi sermayenin uluslararası dolaşımına ilişkin yasakları da kapsamaktadır (Neely, 1999: 15). Finansal serbestleşme ile birlikte finans alanındaki sınırlamalar kalkmakta, bu sayede ulusal ekonomi uluslararası sermaye akımlarına açılmaktadır (Duman, 2004: 41). Finansal serbestleşme sayesinde uluslararası sermaye verimliliğin düşük olduğu bölgeden kolaylıkla verimliliğin yüksek olduğu bölgeye geçebilmektedir. Bu durum ise ortalama verimliliğin artmasına sebep olmaktadır. Finansal serbestleşmeyi savunan görüşlere göre bu sayede, dünya refahında bir artış sağlanmaktadır (Seyidoğlu, 2003: 143). 228 Teoride, finansal serbestleşme, ekonomik büyümeye yardımcı olmaktadır (Prasad vd. 2003: 9). Finansal serbestleşmenin temel amacı kaynak dağılımındaki etkinliğin arttırılması ve ekonomik büyümenin sağlanmasıdır (Binay ve Kunter, 1998: 1). Finansal serbestleşme ile sermaye darboğazındaki ülkelere, tasarruf fazlası olan ülkelerden sermaye akışının sağlanması umulmaktadır (Yentürk , 1997: 136). Finansal serbestleşme sayesinde katı kurallarla sınırlandırılmamış uluslararası sermaye hareketlerinin ekonomik kaynakların daha etkili dağılımına, risk çeşitlendirmesi için fırsat dağılımına ve finansal gelişmeye yardımcı olacağı savunulmaktadır (Edison vd. 2002: 1). Finansal serbestleşmenin teorik temelleri McKinnon ve Shaw’ın yapmış olduğu çalışmalara dayanmaktadır. Teoriye göre, finansal serbestleşme tasarrufların dünya ölçeğindeki dağılımını düzenleyerek ve faiz oranlarını ülkeler arasında eşitlemektedir. Sonuç olarak, finansal baskının kalkması ve finansal derinleşmenin sağlanması etkin kaynak dağılımını sağlamakta ve ekonomik gelişmeyi hızlandırmaktadır (Williamson ve Mahar, 2002: 8). Neoklasik yaklaşıma göre 1950’li yıllardan itibaren gelişmekte olan ülkelerde uygulanan finansal baskı politikaları, tasarrufların azalmasına ve sermaye kaçışlarına neden olmuştur. Kaynaklar verimlili (...truncated)