Molla Gürâni’nin Sünnî İtikadının Hadis Yorumuna Yansıması

Molla Gürâni’nin Sünnî İtikadının Hadis Yorumuna Yansıması Uğur ERMAN* Öz Şemsuddin Ahmed b. İsmail b. Osman b. Muhammed el-Gürânî İslam âleminin değişik yerlerinde hizmet etmiş bir ilim adamıdır. Hemen hemen İslâmi ilimlerin her alanında eser yazmış olan Molla Gürânî, hadis alanında İbn Hacer el-Askalânî’den (ö. 852/1448) icazet almıştır. Fatih Sultan Mehmed’e de hocalık yapan Gürânî birçok ilim talebesi yetiştirmiş, İstanbul’un fethi esnasında etkin bir rol üstlenmiştir. Hadis alanında Buhârî’nin el-Câmiu’s-Sahîh adlı eserine “el-Kevserü’l-Cârî ilâ Riyâdi Ehâdîsi’l-Buhârî” adlı şerhini kaleme almıştır. Makalemizde mezkûr eserde Molla Gürânî’nin sünnî anlayışının itikâdî konularda varid olan hadis yorumuna etkisini inceleyeceğiz. Bu makalede inceleyeceğimiz konular İman, Mürtekib-i Kebîre, Halku’l-Kur’ân, Haberî sıfatlar, Rü’yetullâh, Şefaat gibi konular etrafında yoğunlaşacaktır. Anahtar Kelimeler: Molla Gürânî, iman, haberî sıfatlar, rü’yetullâh, şefaat. The Reflection of Molla Gurani’s Sunne Ideology in Hadith Abscract Shamsuddin Ahmed b. Ismail b. Osman b. Muhammad al-Gurani is a scholar who served in different parts of the Islamic world. Molla Gurânî, who wrote works in almost all fields of Islamic sciences, has received a certificate of approval (icazet) from Ibn Hajjar al-Ascalani (d. 852/1448) in the field of hadith. Gurânî, who also taeaching Fatih Sultan Mehmed and trained many scholars, played an active role during the conquest of Istanbul. In the field of hadith, he wrote a clarification which is called al-Kevseru’l-Cârî il Riyâdi Ahâdî al-Bukhari, on Buhârî’s “al-Qâmiu’s-Sahîh”. In our work, we will examine the influence of Molina Gurânî’s Sunni understanding on the hadith interpretation in the itikadî issues. In this article, Muslims who committed great sins, the creation of the Qur’an, the attributes of the God, the Rü’yetulullah, and intercession will be discussed. Key words: Molla Gürânî, faith, the attributes of the God, ru’yetulah, intercession. * Makale gönderim tarihi: 03.03.2018, kabul tarihi: 26.03.2018. Dr. Öğr. Üyesi, Siirt Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, Hadis A. B. D. m Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2018/1 yıl: 9 cilt: IX sayı: 19 Molla Gürâni’nin Sünnî İtikadının Hadis Yorumuna Yansıması Giriş Osmanlı devleti zamanında Molla Gürânî ismiyle meşhur olan müellifin asıl adı Şemsuddin Ahmed b. İsmail b. Osman b. Muhammed el-Gürânî’dir. . (ö. 893/1488). Nerede doğduğu konusunda kaynaklarda farklı bilgiler bulunmakla beraber Sehâvî (ö. 902/1497) onun 813 yılında Şehrizûr’da dünyaya geldiğini ifade ederken, Makrîzî (ö. 845/1442) ise 809 tarihinde Gûrân/Kûrân’da dünyaya geldiğini belirtir. 1 Küçük yaşta Kur’ân’ı ezberleyen Gürânî, İbn Ömer el-Kazvînî huzurunda Şâtibiyye metnini okuyup fıkıh alanında söz sahibi olmuştur. Şafii mezhebinin usûl ve fürû’unu, beyan, Bedi’, meâni, nahiv, aruz gibi alanlarda da İbn Ömer el-Kazvînî’den (ö.739/1338) istifade etmiştir. Müellifin mantık ve nahiv-meâni-beyan alanlarında meşhur olduğu söylenmiştir.2 Bununla beraber müellif Zemahşerî’nin el-Keşşâf adlı tefsirini ve Taftazânî’nin Haşiye adlı eserini İbn Kazvînî’nin huzurunda okumuştur.3 Gürânî ilköğrenimi tamamladıktan sonra Bağdat’tan Hasankeyf ’e geçmiş ve ilminin geri kalanını burada tamamlamıştır. Hasankeyf ’te Celâleddin el-Hulvânî’den Arap dili ve edebiyatı ilimlerini öğrendikten sonra Şam’a geçip Alâeddin Muhammed b. Muhammed el-Buhârî’den hadis dersi almıştır. Bilahare Kahire’ye gidip Hadis ilimlerinde temayüz etmiş olan İbn Hacer el-Askalânî’den icâzet almıştır. Bununla beraber hadis, kıraat, tefsir ve fıkıh alanlarında Zeynuddin Abdurrahman b. Muhammed ez-Zerkeşî, Ahmed b. Ali el-Makrîzî, Kemâleddin İbnü’l-Bârizî ve Ali b. Ahmed el-Kalkaşendî gibi âlimlerden öğrenim görmüştür.4 1 2 3 4 Ebü’l-Hayr Şemsüddîn Muhammed b. Abdirrahmân b. Muhammed es-Sehâvî, ed-Dav’u’l-lâmi’ li-ehli’l-ķarni’t-tâsi’ (Beyrut: Menşûrat-ı Dâr-i Mektebeti’l-Hayat, ts.), 1:241. Sehâvî, ed-Dav’u’l-lâmi’, 1: 241. Ebû Abdillâh Muhammed b. Alî b. Muhammed eş-Şevkânî es-San‘ânî el-Yemenî, el-Bedrü’t-tâli’ bi-mehâsini men ba’de’l karni’s-sâbi’ (Beyrût: Dâru’l-Ma’rife, ts.), 1: 39. M. Kâmil Yaşaroğlu, “Molla Gürânî”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, c. 30 (İstanbul: TDV Yay., 1997), 249. 134 Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi İbn Hacer’den Buhârî dersi ve Zeynuddin Irâkî’nin Elfiyye adlı eserini, Zeynuddin Zerkeşî’den (ö. 846/1442) Sahîh-i Müslim’i, Şirvânî’den Şâtibiyye’yi, Kalkaşendî’den (ö. 856/1452) Hâvî’ adlı eseri okuma imkânı bulmuştur.5 Öte yandan müellifin Anadolu’ya geldikten sonra Şafiilik mezhebinden Hanefilik mezhebine geçtiği iddia edilmiştir.6 II. Murad’ın vefatından sonra tahta geçen II. Mehmet, Molla Gürânî’yi Kazaskerliğe atamıştır. Molla Gürânî bu görevden sonra İstanbul’un fethi ile ilgili çalışmalarda etkin rol almıştır.10 Bilahare Fatih Sultan Mehmed tarafından Şeyhülislamlığa atanan Gürânî bu görevinin sekizinci yılında vefat etmiştir.11 Molla Gürânî; Alâeddin Arabî Efendi, Molla Muhyiddin Acemî, Şükrullah Şirvânî, Mehmed b. Yahya ve Mehmed b. Ali gibi talebeler yetiştirmiştir.12 Gürânî’nin ilmi durumunun yanında birçok akar vakfettiği iddia edilmiştir. Nitekim O dört Mescid, bir Dâru’l-hadis, bir Dâru’l-kurrâ, bir hamam, bir mektep yaptırmış ve bunlar için birçok taşınmaz vakfetmiştir.13 Molla Gürânî birçok talebe yetiştirdiği gibi aynı zamanda geriye birçok faydalı eser bırakmıştır. Bu eserleri şöyle sıralayabiliriz: 1) Ğâyetü’l-Emânî fî Tefsîri’l-Kelâmi’r-Rabbânî Tefsir alanında kaleme alınan bu eser Ğâyetü’l-emânî fî tefsîri seb’i’l-meŝânî olarak da isimlendirilmiştir.14 Müellif eseri Fatih Sultan Mehmed’e ithaf etmiştir. Eser Kelâm, fıkıh ve siyer ilmine dair bilgiler içermektedir. Bu eserin iki önemli kaynağı Zemahşerî’nin el-Keşşâf adlı tefsiri ile Beyzâvî’nin Envârü’t-tenzîl adlı 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Molla Gürâni’nin Sünnî İtikadının Hadis Yorumuna Yansıması Molla Gürânî Kahire’de Berkûkiyye Medresesi’nde müderrislik yapmış, bu görevi esnasında Ebû Hanîfe’nin soyundan olduğu iddia edilen Hamîdüddin İbn Tâcüddin en-Nu’mânî el-Ferganî ile tartışmaya girmiş, tartışmada haksız bulunup padişah tarafından hapse mahkûm edilmiş ve seksen sopa ile cezalandırılmıştır.7 Bilahare bu tartışma mahkemeye taşınmış ve neticede hâkim, Gürânî’nin sürgününe karar vermiştir.8 Sürgün esnasında firar eden Gürânî, Molla Yegân tarafından Anadolu’ya getirilmiştir. Burada II. Murad tarafından Yıldırım Medresesi müderrisliğine atanmış, daha sonra II. Mehmed’in şehzâde hocalığına getirilmiştir.9 Şevkânî, el-Bedrü’t-tâli’, 1: 40. Sehâvî, ed-Dav’u’l-lâmi’, 1: 242. Şevkânî, el-Bedrü’t-tâli’, 1: 40. Sehâvî, ed-Dav’u’l-lâmi’, 1: 242. Ahmed İbn Mustafa Usâmuddîn Ebu’l-Hayr Taşköprülüzâde, eş-Şekâiku’n-Nu’mâniyye fî Ulemâi’d-Devleti’l-Osmâniyye (Beyrût: Dâru’l Kitâbi’l-Arabi, ts.), 51-52. Ömer Rızâ Kehhâle, Mu’cemu’l- müellifîn (Beyrût: Mektebetu’l-Müsennâ, ts.), 1: 166. Taşköprülüzâde, eş-Şekâiku’n-Nu’mâniyye, 54. Selim Demirci, “M (...truncated)